با وجود اين

2010-03-17T00:37:00.000-07:00

افق روشن
براي بابك
روزی ما دوباره کبوترهایمان را پیدا خواهیم کرد
ومهربانی دست زیبایی را خواهد گرفت

روزی که کمترین سرود بوسه است
وهر انسان
برای هر انسان
برادری است
روزی که دیگر درهای خانه شان را نمی بندند
قفل
افسانه ای است
و قلب
برای زندگی بس است

روزی که معنای هر سخن دوست داشتن است
تا تو به خاطر آخرین حرف دنبال سخن نگردی
روزی که هر لب ترانه ای است
تا کمترین سرود بوسه باشد

روزی که تو بیایی برای همیشه بیایي
و مهربانی با زیبایی یکسان شود
روزی که ما دوباره برای کبوترهایمان دانه بریزیم

و من آن روز را انتظارمی کشم
حتی روزی که دیگر
نباشم
از شاملو

2009-11-02T00:20:00.000-08:00

نقطه نظر
سرريز شدن بدويت
بحث جزيره هاي كيفيت، بحثي شناخته شده در گفتار جامعه شناسي توسعه است. در هر حوزه اي كه توان و زمان كافي براي توسعه ي همه جانبه ممكن و ميسر نباشد، پاي جزيره هاي كيفيت به ميان مي آيد. فرض بر اين است كه با تمركز امكانات و توانش هاي مديريتي بر يك محدوده¬ ي خاص، مي توان آن بخش ها را به درجه اي قابل قبول از توسعه رساند و بعد منتظر ماند يا منتظر نماند و كوشيد تا ديگر بخش ها هم خود را با بخش هاي توسعه يافته هماهنگ كنند
دكتر نقيب زاده از مرحوم دكتر هومن نقل مي كرد آن سال هاي دور هنگامي كه توي تهران تك و توك داشتند پارك و فضاي سبز درست مي كردند، گفته بود همين پارك ها اين مردم را تربيت خواهند كرد. فرض دكتر هومن همين بوده كه اين جزيره هاي كيفيت روح شهرنشيني را در كالبد مردم خواهند دميد. جاي چون و چرا نيست. قبول دارم اما اين يكي دو روز با چيزهايي كه مي بينم و مي شنوم، به نظرم مي آيد كه بايد اصطلاحي در حدود "سرريزشدن بدويت" را هم ضرب كنيم. نمي دانم چنين بحثي در جامعه شناسي توسعه هست يا نه، جامعه شناس اي اگر از اين طرف ها گذشت نظر بدهد
فرودگاه ايكيا و متروي تهران دو نمونه ي نهادهاي مدرن پايتخت اند. اولي به خاطر ارتباطش با زمان بندي هاي بين االمللي و دومي به سبب ساختاري كه زمان بندي دقيق تمام مدعايش را تشكيل مي دهد، قابل توجه اند. به همان خوشبيني مرحوم هومن، فكر مي كردم كيفيت از اين جزيره ها سرريز خواهد شد و بقيه ي شهر را تربيت خواهد كرد. فكر مي كردم وقتي پروازها سر ساعت مي رسند، اتوبوس ها هم سر ساعت حركت خواهند كرد و تاكسي هاي فرودگاه هم نظم و نسقي خواهند گرفت. فكر مي كردم وقتش كه برسد تاكسي هاي توي شهر هم از تاكسي هاي فرودگاه خواهند آموخت. فكر مي كردم وقتي قطار مترو هر پنج دقيقه به ايستگاه مي رسد، بيست متر آن طرف تر اتوبوس هاي شركت واحد هم خودشان را سرانجام با اين بازه هاي پنج دقيقه اي هماهنگ خواهند كرد. خيلي فكرها مي كردم
الان اما توي فرودگاه ايكيا اينطور كه شنيده ام چهار جور تاكسي هست، بعضي ها كرايه ي ثابت مي گيرند، بعضي ها تاكسي متر دارند، بعضي ها هم خودشان پيش از حركت قيمت را با مسافر طي مي كنند. سواري هاي شخصي هم درست همانطور كه كنار پايانه ي شرق داد مي زدند: آمول بابول بابولسر، داد مي زنند تهرون يه نفر، تهرون؟ اتوبوس هاي فرودگاه هم به رغم تابلويي كه مي گويد هر نيم ساعت حركت خواهند كرد، در جواب مسافران معترض كه دو ساعتي سرگردان شده اند، مي گويند هنوز كه پر نشده كه راه بيفتيم.
اين طرف هم اتوبوس هاي شركت واحد اگرچه اين چندساله چيزي از مترو نياموختند اما سرانجام اين يكي دو هفته اي توانستند مترو را شبيه خود كنند. قطارهاي مترو حالا هر وقت بخواهند به ايستگاه مي رسند. گاه هر ده دقيقه، گاه هر نيم ساعت و گاه هر چهل و پنج دقيقه. سيل مسافرها، اتوبوس هاي دهه ي شصت را به ياد مي آورد و سرعت قطارها ترافيك ساعت هفت خيابان ولي عصر را
جزيره هاي كيفيت، حالا نه حتا آنقدر كيفي، برخلاف چيزي كه توي كتابها نوشته شده، انگار توان مقابله با سرريزشدن بدويت را ندارند. اين كه پشت پرده ي مديريت مترو يا فرودگاه چه چيزي هست، تغييري در اين تحليل ايجاد نمي كند. مهم اين است كه بدويت دارد سرريز مي شود و به زودي روي همه چيز را خواهد پوشاند

2009-03-16T22:51:00.001-07:00

شرح احوالات

فال خيامي

وقت سحر است خيز اي مايه ي ناز
نرمك نرمك باده خور و چنگ نواز
كانان كه به جاي اند نپايند بسي
زآنان كه شدند كس نمي آيد باز

2009-02-16T11:16:00.000-08:00

نقطه نظر

دهکده‌ی ماتم جهانی

رسانه‌ها جهان را بدل به دهکده‌ای کرده اند. مک لوهان یادت به خیر. حالا دیگر هر گوشه خبری بشود، به برکت رسانه ها زود به گوش همه می‌رسد. این البته خوب است. جایی که رسانه ها سرک کشیده باشند دیگر نمی‌شود یک جا همه ی جوان های یک قوم را از دم تیغ گذراند، دستِ بالا مگر بشود چند هزار نفر را کشت. جایی اگر قحطی ای آمده باشد، به برکت رسانه ها همدلی ای به وجود می آید و آذوغه ای جمع می شود. جایی اگر اختراعی شده باشد، عکسش را به ما هم نشان می دهند. ... در کل خوب است، خبر همدیگر را داریم

با این همه مشکل اینجاست که خبر بد، همیشه ی خدا زورش به خبر خوب می چربد. رسانه‌ها، مثل اسفنج که آب را، فاجعه را جذب می‌کنند و پس می‌دهند. هر چه خوشی آدم‌های جهان است، هرچه به روال هر روزی است، هر چه که سر جای خودش است، توجهی برنمی‌انگیزد. ما نمی‌بینیمش. رسانه ها نشانش نمی دهند. خوب! خدا را شکر که هیچ اتفاقی نیفتاده است

اما اگر رویداد غم‌انگیزی باشد، ملایی تبر بردارد که دانه‌دانه درخت‌های کهنسال را بیندازد، کافه‌ای در تایلند بسوزد، کرجی‌ای در اندونزی غرق شود، یا بچه‌های هنوز بال و پر نگرفته‌ی غزه پرپر شوند، یا در بنگلادش مردمانی که نمی دانند جزو کدام کشورند، سر ملیت بمیرند، ما بی‌کم و کاست باید در جریان همه ی خبرها قرار بگیریم

باید بنشینیم هی کلیک کنیم که یکی سرآخر جلوی این ابراهیم زمانه را گرفته است یا نه! باید بمانیم تا میان زبانه‌های آتش آن کافه در تایلند که اگر آتش نمی‌گرفت هرگز خبردار نمی‌شدیم چه‌قدر به‌شان خوش گذشته است، آدم‌هایی را ببینیم که دارند می‌سوزند! باید نگاه کنیم زن‌های مضطربی را که دم ساحل صف کشیده اند تا مگر جنازه‌ی عزیزانشان از آب گرفته شود! باید نگاه کنیم بچه‌هایی را که بهت‌زده غرق خون اند و نمی دانند چرا

شب باید پهلو به پهلو شویم از این تصویر دهشتناکی که نامش آدمیزاد است و هی فحش بدهیم به این رسانه‌ها که فاجعه پشت فاجعه و خون پشت خون، همه چیز را به سمع و نظر ما می‌رسانند. که مبادا یکی از قلم افتاده باشد. که اگر یک کلیپ با صدای فلانی نگاه کرده ایم و خوشمان آمده است، پاک کوفتمان بشود. که همین یک لقمه نانی را که از رهگذر این سه چهارتا شغلمان به کف آورده ایم، نتوانیم مثل آدم بخوریم

همین که به خودت می گویی، به تو چه مربوط که در سریلانکا چه خبر است، سعدی می آید می نشیند کنار دست گوینده ی سی. ان. ان می گوید اوهوی تو کز محنت دیگران بی غمی! نشاید که نامت نهند آدمی. بی درنگ توبه می کنی و با دقت خیره می شوی به این ماتمی که توسط رسانه فشرده می شود، از همه جای جهان جمع می شود و به قول آن همشهری پاچیده می شود توی سر و صورتت

آدورنو گفته بود که بعد از آشویتس شعر گفتن بی معنی شده است. شعر بی معنی شده است اما این همه ماتم متراکم دست کم اینقدر فایده ی فلسفی دارد که چهارتافحش نثار این موجودی کنی که آدمیزاد است. فحش که بی معنی نشده است، شده است؟

2009-02-06T23:48:00.000-08:00

شرح احوالات
فالگيري
- بذار برات يك فال حافظ بگيرم
- نه، حافظ نه، اون بغليه رو وردار، خيام رو ترجيح مي دم

2009-01-08T14:33:00.000-08:00

نقطه نظر
عمود خیمه‌ی ما
مردم ما بر گرد در و بام خانه‌ی فاطمه (س) یک فرهنگ پدید آورده اند. علی شریعتی
هر دینی با متن‌های کوچک و بزرگ و اصلی و فرعی‌اش بر پیرامون یک متن محوری پدید می‌آید. فریضه‌ها و مناسک، رفتارها و قانون‌های ریز و درشت مذهبی همه تفسیرها و تبیین‌هایی اند که گرد این متن بنیادین آراسته می‌شوند. این متنی است که از قدسیت برخوردار است، از بالا آمده است، در ذاتش چون و چرایی نیست، به احترام پذیرفته آمده و به شگفتی در آن نگریسته می‌شود. برخلاف، همه‌ی سعی و کوشش پیروان بر این قرار می‌گیرد تا این متن مقدس را بفهمند و آن را شرح و معنا کنند. بدین ترتیب زنجیره‌هایی از تفسیر و تعبیر برای هر بخش از این متن مقدس به راه می‌افتند که اگرچه در خود سلسله مراتبی دارند اما همه ذیل آن متن محوری قرار می‌گیرند
به جرئت می‌توان گفت که در فرهنگ ما این متن محوری واقعه‌ی کربلاست. شناخت ما از دیگر متن‌های دینی که برخی از آن‌ها بسیار متن‌تر از این واقعه‌ اند، بیشینه شناختی دست‌دوم و فرعی است. شناختی است که یا جایی در زندگی ما ندارد و یا اگر اثری دارد در پایگان‌های بسیار پایین جای می‌گیرد. واقعه‌ی کربلا متنی است که به زندگی ما معنا می‌بخشد. به ما حس مذهبی می‌دهد چنان که تا بی‌قیدترین مردمان ما را هم به فضای تجربه‌ی روحانی می‌کشاند. رفتارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ما را تعیین می‌کند. ما را، همچون رودی که خاک و سنگ را، در جذبه‌ی خویش محو کرده با خود می‌برد. ما را و زندگی ما را می‌سازد
با عبارتی دیگر و در واقع از چشم‌انداز روبرو اگر بتوانیم بگوییم، همنوایی شگفتی میان زندگی جمعی ما با این واقعه هست. انگاری برای سده‌های پی‌درپی بر دامنه‌ی این مصیبت زاده شده ایم و زندگی کرده ایم. نسل در نسل انگاری زندگی ما برگرفته‌هایی از آن رویداد بوده است. کاری که مداحان می‌کنند این است که مصیبت‌های شخصی، و در واقع مصیبت‌ تاریخی ما را به مصیبت حسین (ع) گره می‌زنند. طرح تاریخی‌ای که ما بر بستر آن پیش آمده ایم، اگر خود را در واقعه‌ی کربلا نجوید، بی‌تردید چاره‌ای ندارد تا چنان چیزی بسازد
کوشش‌هایی البته در کار اند تا چهره‌ی شیعه را هر چه بیشتر مانند دیگر مسلمانان کنند. چیزهایی را که برای دیگر مسلمانان مهم و از کانونیت برخوردار است، برای شیعه هم مهم گردانند. بی‌ آن که جرئت آن داشته باشند که رو در رو از قدر حسین (ع) بکاهند، او را ذیل متنی اصلی‌تر می‌گنجانند. می‌کوشند تا از جوش و خروش این رود جاری کم ‌کنند و آن را از هر طرف با دیواره‌هایی محدود کنند. ‌این وقتی است که درس‌خوانده‌ها می‌خواهند زمام امور را از دست مداحان که مردمانی عامی و بی‌نام و نشان اند و مسلمانی‌شان بیش از هرچیز در همین شب‌های عزیز رخ می‌نماید، بگیرند و به پشتوانه‌ی سواد عربی خود همه چیز این ماجرا را به اصلش در شبه جزیره برگردانند
به‌گمان این کاری نشدنی است، چه بسا ماجرا در سیر تاریخی خود به راه باژگون خواهد رفت. این بیشتر از آن روست که تاریخ ما، تاریخی کربلایی است. منظورم اینجا فقط تاریخ ایرانیان نیست، تاریخ این چندین مردمانی نیز هست که گرداگرد ما هستند. تاریخ مردمانی است که هر روز خود را در وضعیت حسین (ع) و یارانش می‌یابند. مردمانی که مصیبت‌هایشان آنان را به یاد حسین (ع) می‌اندازد و یاد حسین (ع) آنان را برای زندگی در وضعیت‌های مصیبت‌بار یاری می‌دهد

2008-09-14T00:20:00.000-07:00

لينكدوني
يادبود فريدون آدميت
خبر راديو زمانه از برگزاري يادبود فريدون آدميت (+) و به همين بهانه مقاله ي "آشفتگي در فكر تاريخي" (+)كه خط و ربط و پيوستگي برخي اردوگاههاي به ظاهر متخاصم را به خوبي نشان مي دهد

2008-08-19T00:04:00.000-07:00

لينكدوني
مرگ يك مترجم خوب
فريدون فاطمي مرده است، مثل اين كه كمابيش ده روزي مي گذرد. صبح، خبر را در وبلاگ حنايي كاشاني (+) خواندم و بعد بهت زده به دنبالش گشتم(+). از خواندن متن هاي فريدون فاطمي به ويژه در آثار اخيرش بسيار لذت مي برم و نوآوري هاي همراه با احتياطش را كه تعهدي مثال زدني به فارسي در آنها هست، بسيار دوست مي دارم. روانش شاد

2008-08-18T00:51:00.000-07:00

لینکدونی
در سالگرد درگذشت احمد فردید
مصاحبه ی همشهری با دکتر رضا سلیمان حشمت (+) و متن یکی از سخنرانی های فردید(+) ـ

2008-01-17T22:28:00.000-08:00

لینکدونی

امین قضایی بازداشت شد

خطر اصلی همین خودِ کارِ بافتن است، حالا چه بوریا و چه حریر

................

پي نوشت: و البته مدت هاست كه آزاد شده است و همچنان مي بافد، نبودم كه خبرش را بگذارم

2008-01-15T21:06:00.000-08:00

شرح احوالات
جهان های ممکن محمد وحیدی بودن
از بازی هایی که بعد از گوگلی شدن زندگی پیش آمده است، یکی اش هم همین گوگل آلرت است که هر کلمه ای را به اش بدهی، هر از گاه می گردد و هر جای عالم یکی به کارش برده باشد، برایت ای میل می کند. من هم لابد مثل خیلی های دیگر کنار نام یک دوجین چیزها و کسانی که برایم مهم اند یا دوستشان دارم، نام خودم را هم داده ام و این گوگل آلرت می گردد و محمد وحیدی را هر جای وب کسی نوشته باشدش، یا به اش فکر کرده باشد می آورد، می گوید بیا
از این راه افتخار آشنایی با محمد وحیدی های بسیاری را داشته ام. از جمله یکی پوکرباز است. وَوووووه. خدا هدایتش کند البته. یکی که محمد وحیدی اصل است، یعنی درجه ی خلوصش از بقیه بیشتر است ریاضیدانی است به گمانم و البته مایه ی افتخار همه ی محمد وحیدی هاست. یکی دیگر که گمانم زمانی در خراسان دانش آموز خودم بود، الان معاون آموزش و پرورش عمومی سازمان آموزش و پرورش خراسان شمالی است و راه به راه با ایرنا و ایسنا مصاحبه می کند که فلان تعداد مدرسه را میز و صندلی چیدیم اساسی، فلان دسته از امتحان ها را ساماندهی کردیم بنیادین. از سال ها پیش اما، از زمانی که هنوز گوگلی در کار نبود یک محمد وحیدی دیگر را هم می شناختم که حجه الاسلام بود. ماجرا به زمانی بر می گردد که دانش آموزان دخترم در آن مدرسه ی راهنمایی پرت در آن روستای گمشده ی آن دهستان ناکجا، با شرم کتاب احکام بانوانی را برایم آوردند که حسین موسی نیای ناکس گفته بود من نوشته ام. هر چه انکار کردم فایده نکرد، آخرش قبول کردم. آن محمد وحیدی این طور که گوگول آلرت این روزها نشان می دهد الان آیت الله است و کارش از این کارها گذشته است. در بحث تقریب است و از این حرف ها

امروز مصاحبه ی محمد وحیدیِ آموزش و پرورش خراسان شمالی را که با ایرنا می خواندم، به خودم گفتم ببین هر کسی یک چیزی شد آخرش، جز تو که هنوز داری می روی و خیال می کنی و خیال می کنی که می روی و در خیال می کنی می روی

2007-11-10T09:44:00.000-08:00

نقطه نظر
پیر می شویم پابپای توطئه
پیرها همه یک حرف می زنند. فرقی نمی کند که استاد رو به بازنشستگی دانشگاه اند یا پیرمرد عامی روستایی در دوردست یا پیرزنی بی حوصله در صف شلوغ بانک یا فروشنده ی پشت دخل بقالی در سر کوچه. پای صحبت هر کدامشان که بنشینی به تو خواهند گفت آن که در سیاست این مرز و بوم مدخلیت دارد ما نیستیم. همه ی تصمیم ها از یک جای دیگر می آید، ما که هیچ، حتا آن بالا بالایی ها هم کاره ای نیستند. همه باور دارند که سرنوشت ما بیرون از دامنه ی دست هایمان یک جای دیگر رقم می خورد. چه فرق می کند بیشتری ها انگلیس را نشان می دهند، بعضی دیگر دست یک تعداد خانواده ی با نفوذ را در کار می دانند، گروهی هم به صورت عام انگشت اشاره شان را رو به سوی غرب می گیرند. تنها قانونی که می توانی از این اشاره ها در بیاوری این است که هر چه هست اینجا نیست. این است که همه چیز یک جای دیگر تعیین می شود
پیشترها این برایم خیلی شگفت بود. نمی توانستم باور کنم استاد دانشگاهم که آن همه نکته سنجی های فلسفی دارد یا آن یکی دیگر که ذهنی آنچنان نقاد دارد یا این یکی که جوانی اش را یا آن یکی دیگر که عمرش را سر پیشبرد طرحی سیاسی گذاشته است به آنچنان ابتذال فکری رسیده باشد که به دانشجوهایش توصیه کند، ول کنید این حرص و تقلاها را. این مملکت با این چیزها درست نمی شود. نمی گذارند. آن که سرنوشت این کشور را تعیین می کند من و شما نیستیم
تئوری توطئه را سالهاست دیگر هر جا ببینیم می شناسیم. چه در گفتگوهای هرروزی، چه در کلام های سنجیده تر روزنامه وار و چه حتا در سخن آکادمیک. در این میان همچنان که یکسره افتادن به دامن تئوری توطئه، نابخردی است، خالی انگاشتن جهان از توطئه هم بی توجهی به واقعیت هاست. مسئله ی من اما این است که این روزها نقبی زده ام به دنیای آن پیرمردها و پیرزنانی که سیاست ورزی ما را کوبیدن آب در هاون می خواندند. شهودی کرده ام که بی ارتباط با گذران عمر نیست. می توانم آن را به حساب سنی بگذارم که از سر گذرانده ام. سنی که این امکان را برایم به وجود آورده است تا تجربه ی این یکی دو نسل قبل و هنگام و بعد را از زاویه ی خودم بازبینی کنم. نسل هایی که عمرشان همه در کوشندگی سیاسی گذشت اما سرانجام از حاصل کار جز حسرت چیزی نیندوختند. واقعیت این است که میان این ناکامی ها و باور کردن تئوری توطئه رابطه ای مستقیم هست. هر که باشد وقتی عمری بکوشد و شعار بدهد و پیروز شود و شکست بخورد و بجنگد و امید ببندد و بحث کند و متحد شود و روزنامه بخواند و اشک بریزد و پیگیری کند و راهپیمایی برود و رأی بدهد و با شمارش رأی ها قلبش از جا کنده شود و سر چهار راه پوستر پخش کند و آنقدر که گلویش خراش بردارد مردم را بخواند و سرآخر از گذر سالهای بسیار با چشم خود ببیند که سرنوشت چیزی جدای آن شده است که مردم همه عمری می خواسته اند، باور کنید نگاهش رنگ توطئه می گیرد
نگاه ما هم، همه دارد رنگ توطئه می گیرد. وقتی به چشمهایمان سرنوشتی را که دارد برایمان رقم می خورد می بینیم. می بینیم که جنگ همچون فاجعه ای باورنکردنی دارد خارج از محدوده ی توان ما پدیدار می شود. شاخ و برگ می گیرد و صورت تحقق می یابد. می بینیم که حاصل آن همه سیاست ورزی سرانجام جایی دیگر رقم خورد و می بینیم که از دست هیچ کسی هیچ کاری بر نمی آید. باورم شده است که رواج تئوری توطئه حاصل همین تلاشها و شکست هاست. شکست هایی که هر بار هر آنچه را چندین نسل رشته اند پنبه کرده است و هر بار نسل هایی را که همه شور و امید بودند برای آن که فردایی بهتر بیافرینند، سرخورده و نومید بر جای گذاشت. تجربه ی ما هم انگار دارد به همانجا ختم می شود که سرانجام وقتی بعدها برای جوانترها سخن می گوییم، به جایی محو اشاره کنیم، به جایی که سرنوشت ما آنجا معلوم می شود. ما هم گمان می کنم داریم پابپای توطئه پیر می شویم

2007-11-05T07:53:00.000-08:00

لینکدونی

با متن مقدس شوخی نکن

زلمی غوث باید شکوهی را که متن مقدس را در بر گرفته است درک کند. در خبر بی بی سی فارسی برخلاف خبر انگلیسی نیامده است که حساسیت به قرآن دری از چه جاهایی آب می خورده است

2007-11-02T15:49:00.000-07:00

نقطه نظر
مرگ شاعر
مرگ شاعر موجی از اندوه به راه انداخته است. هر جا که سر می زنی کسی چیزی نوشته است در مرگ شاعر؛ یادی کرده است از خاطره هایی که با او داشته است؛ گریزی زده است به راهی که او رفت؛ یادی آورده است از نسل شاعران و نویسندگانی که شاعر هم از آنان بود؛ شعری گذاشته است یا از شاعری که حالا مرده است، شعری از قیصر امین پور، شاعر معاصر
کم دیده ام، مرگ کسی اینچنین دلها را بلرزاند. مرگ بسیاری کسان خبر می شود، می آید جای تیتر دو و سه یا حتا جای تیتر یک می نشیند، اما جوری نمی شود که اندوه از آن ببارد، جوری نمی شود که خبرنویس هم معیارهای خبری اش را کنار بگذارد و دلتنگی اش را در بند بند خبر بچیند. بیشتر در مرگ شاعری یا نویسنده ای اینگونه می شویم. در مرگ امین پوری اینگونه می شویم، دست از کار می کشیم، بهت می گیردمان و لحظه ها یک آن، به تجربه ای بدل می شوند که باید بنویسیشان
اینها لحظه هایی اند که شاعر، از چشم انداز ما یکسره بیرون می رود و از آنجا که روزگاری دراز جایی میان زندگی و مرگ ایستاده بود قدم به آن سو می گذارد. تفاوت ما با شاعر در زهره ای است که او دارد و ما نداریم. شاعر، زندگی را عمری همه به هیچ می گیرد و دل به هیچی می بندد که شعر است. میان آن همه خرده ریزه و برگ حقوق و بیمه و جریمه و مساعده، دنبال یک حس مبهم می گردد که نامش را یادداشت های درد جاودانگی گذاشته است
رفتار ما در برابر اینچنین دلیری، رفتاری دوپهلو است. ما به شاعر و سادگی کودکانه اش می خندیم، ترجیح می دهیم به چیزهای مهم تر فکر کنیم و ترجیح می دهیم در تأملاتمان شعر را در ترکیبی دو کلمه ای بگذاریم که در آن توازن هیچ برقرار است. با این همه، شگفت است وقتی در مرگ شاعر بیش از مرگ هر کس دیگری بهت می گیردمان. این شاید نشانه ی آن باشد که ما همیشه بی آن که خود خبر داشته باشیم، دلیری شاعر را در راه رفتن بر لبه ی هیچ می ستوده ایم
بهت ما در مرگ شاعر انگار از این است که به خود می گوییم، دیدی راست می گفت

2007-08-28T13:38:00.000-07:00

نقطه نظر

نام بزرگان
یکی از آشناهای دیرین که اینک دوستی نویافته است، در پانوشت یادداشت پیشینم با عنوان "شریعتی به مثابه احضار کننده ی ارواح" نوشته است بزرگش نخوانند اهل خرد که نام بزرگان به زشتی برد. بزرگی در آن معنی که این تک بیت می گوید، یک صنف است که برای ورود به آن ـ بزرگ خوانده شدن ـ باید نام دیگر بزرگان را به نیکی یاد کرد و این کاری است که کردن آن این روزها دشوار است. این دشواری از آن روست که سودای بزرگ شدن این سال ها دیگر نه چنگی به دل می زند، نه رغبتی بر می انگیزد بس که بزرگان یکی پس از دیگری به گل نشسته اند.
نیوتن گفته بود که بر شانه ی غول ها ایستاده بوده است تا جهان را ببیند و من نمی دانم این غول های بومی، که ما کوچک ها زیر دست و پایشان له شده ایم، چگونه غول هایی بودند که خودشان هم نتوانستند یکی دو قدم پیش پایشان را ببینند، چه رسد به آنها که بر شانه هایشان ایستاده بودند. در این چنته ما همه جور غولی داریم، غول های تراژیک، غول های خندستانی، پیرمردهای خنزرپنزری و بسیاری دیگر که از همه با احترام یاد می کنیم، برهنگی هایشان را نمی بینیم و در شکوهشان خیره می شویم.
نمونه ای بگویم که اگر نگویم می میرم. از محمدرضا حکیمی من تمام سال های جوانی تصویری جذاب داشتم. نه این که چیز دندان گیری در کتابهایش دیده باشم، بیشتر این بود که وصی دکتر شریعتی بود، چنان که می گفتند تنها نماینده ی زنده ی مکتب تفکیک بود و در جهدی استوار، دورانی دراز سر در گریبان کرده، به تعمق و تدبر مشغول بود و با جهان خارج رابطه ای نداشت. این ماند تا روزنامه ی شرق چنان که گنجی یافته باشد مژده داد که استاد سکوت بیست ساله ی خود را شکسته و به سخن نشسته است. کنجکاو شدم ببینم بعد بیست سال سکوت چه می توان گفت. دیدم پس از آن همه سال اندیشه و اشراق و جهد و التفات فرموده اند که غرب ظلمت است و شرق نور است (منبع مورد نیاز است). بی اختیار بر زبانم رفت این که آن همه انزوا و مراقبه و تفکیک نمی خواست. این را که فی البداهه نماینده ی مکتب قاتی پاتی هم می گفت
اینچنین است که نقد و گزند و گاه خنده ناگزیر می شود وقتی کسی نوشته ها و گفته های این بزرگان را می خواند. بزرگانی که بعضی هایشان هم به اندازه ی هدیه ی تهرانی مایه ی زندگی به رگ و پی این خاک مرده ندوانده اند. از این روست که من نمی توانم با برداشتی آنچنان کلاسیک از بزرگان موافق باشم. دریافتی که همچنان در بند تصویر استوره ای ما از پیران طریقت و مرشدان راه است و چنان می انگارد که دانایی را تنها کسانی چند می یابند. هم بر روش این اندیشه است که هنوز هم هرکس لختی به خلوت بنشیند و به بانگ بلند در آید همه به دنبالش می رویم. این تصویری است که به گمانم در ژرفای روان ما جا خوش کرده است، چنان که در برابرش هیچ کاری نمی توانیم. هربار فقط راه می افتیم
با این وصف فهمیدن این برای من دشوار است که چرا نباید کسانی را که زندگی ما زیر پاهایشان له شده است، به انتقادی بنوازیم. به گمان من شریعتی یکی از این کسان است و بلکه مهم ترین کس است. کاری که شریعتی با تفکر ما کرد، هیچ کس نکرد. چنان که دوستي فرهیخته می گوید شریعتی سزاوار آن است که بگوییم هر آنچه را خراسانیان از فردوسی و ابومسلم تا نادر و دیگران برای بزرگداشت ایران کرده بودند، همو بود که یکسره به باد داد
بیرون کشیدن بزرگانی از ایندست از لای کتاب ها و تازیانه زدن آنان افزون بر آن که دل پیران را خنک می کند، برای جوانان نیز سودمند است

2007-06-20T00:08:00.000-07:00

نقطه نظر

شریعتی به مثابه احضارکننده ی ارواح
علی رهنما نقل کرده است که شریعتی در سالهای جوانی در مشهد، از جمله روح هم احضار می کرده است. یکی از همکلاسی های شریعتی به رهنما گفته است که یک بار خود شاهد یکی از این برنامه های احضار ارواح بوده است. به مضمون نقل می کنم گویا در یکی از طبقه های بالای دانشکده، علی را می نشانند و روبرویش، روی میزی پارچه ای می اندازند، شریعتی جوان سرگرم تمرکز می شود و چیزهایی می خواند، اندک اندک عرق بر پیشانی اش می نشیند و بعد در میان حیرت تماشاگران پایه های میز به لرزه در می آید
رهنما نقل کرده است که شریعتی با مخالفت پدرش به زودی از این کار دست کشید و دیگر هرگز آن را تکرار نکرد. این به گمان من کمی خوشخیالی در خود دارد، چه شریعتی همه عمرش جز این کار هیچ کار دیگری نکرد. تمام آنچه او می خواست و به گمانم ـ گرچه با تمرکز و چیزخواندن و عرق ریختنی به مراتب بیشتر ـ در برآوردنش کامیاب شد، همه زنده کردن دنیایی بود که دورانش گذشته بود، مرده بود و به تاریخ پیوسته بود
پس از شریعتی ما مردگانی را در میان خود دیدیم، مردگانی که با ما نشستند و برخاستند و گفتند و شنیدند. افسانه های زیادی هست از کسانی که پس از مرگ زنده شده اند و به انتقام از زندگان روزگار گذرانده اند. به این افسانه ها در قالب نوشته هایی دیگر خواهم پرداخت. اینجا بیشتر به ریشه های این برتری دهی به گذشتگان و درگذشتگان فکر می کنم و به خاستگاههایی که جهان مرده را بر جهان زنده برتری می دهند
برترشماری جهان مردگان در تفکر ما ریشه ای دراز و تاریخی طولانی دارد. در تفکر فلسفی این ده سده ی اخیر ما، جهان هرچه به سوی زمین می آید، بیشتر غیرواقعی می شود. چرا که از اصل و ذات صادرکننده اش دورتر می شود. از همین روست که جهان واقعی جهانی است که آن را نمی بینیم. برخلاف، آنچه در آن زندگی می کنیم با همه ی روابطش جهانی مجازی است که می کوشد و باید بکوشد تا خود را به تراز بالاتری از واقعیت ارتقاء دهد
بسیاری از متفکران نوین ما، طرح کلی کارشان در چارچوب همین متافیزیک می گنجد. این که جهان مجازی ما را با طرحی از واقعیت رنگ کنند. در جستجوی این واقعیت، آنها خیلی زود به جهان مرده ها باز می گردند و آنان را به جهان ما می خوانند. همه ی آن شور و شعفی که از خواندن کتابهای شریعتی روان نوجوانی ما را به لرزه در می آورد، بی شباهت به دلهره ی شرکت در یک جلسه ی احضار ارواح نبود

2007-06-10T23:42:00.000-07:00

عکسهای یادگاری

درباره ی تحول گفتار دموکراسی در ایران

تبهای تند و عرقهای سرد

از روزهای کار در پروژه ی " نظم و روند تحول گفتار دموکراسی خواهی در ایران" هنگامی که سرگرم گردآوری اطلاعاتی پیرامون جنبش دموکراسی در ایران سالهای دهه ی بیست بودم، خاطرات جالبی دارم. یکی از این خاطره ها به بازخوانی روزنامه ی آتش باز می گردد که مطابق همه ی روزنامه های آن دوران، تند و زبانه کش بود. مایه ی بیشتر سرمقاله ها و نوشته های آتش این بود که برای رهایی وطن از وضعیت فعلیِ وابستگی به اجانب باید به پاخاست و از بذل جان و مال دریغ نکرد. و این کاری بود که آن روزها در ایران بسیار رایج بود و به تعبیری اکنون نیز رایج است. در این میان بسیار می دیدم که در مثل روزنامه ی آتش، رقص دختران ژاپنی برای سربازان آمریکایی را به تمسخر می گیرد که ببینید این چشم بادامی ها پس از ناتوانی در نبرد با آمریکا اینک چگونه خوشرقصی می کنند و دل از یانکی ها می ربایند. یا جایی دیگر، در گزارشی که از یک نشریه ی انگلیسی زبان ترجمه شده است، شرح یکی از مصاحبه های گاندی و مشی مسالمت آمیز او، در چنان بافتی گذارده شده است که گویی جز شیران شرزه ی ایران، راهی که دیگران ـ و از آن جمله گاندی ـ می روند، راهی به ترکستان است. اصل یادداشت کتاب را که خلاصه ای از گزارش روزنامه ی آتش است، نقل می کنم

جمعی از خبرنگاران تصمیم می گیرند اکنون که گاندی در روزه ی سکوت به سر می برد، به همان شیوه با او مصاحبه کنند. خبرنگاران حضور می یابند، گاندی سکوت می کند، خبرنگاران سکوت می کنند. بعد از گذشت نیم ساعت، هنگامی که وقت مصاحبه تمام شده است، خبرنگاران با نوشتن پیامی روی کاغذ تقاضا می کنند زمان مصاحبه تمدید شود. گاندی همانجا می نویسد اگر در میان شما کسی باشد که به صدای خوش ترانه ای بخواند، موافقم. خبرنگاری شکسته بسته ترانه ای می خواند. بعد باز سکوت است و سپس مصاحبه همچون بخشی از مبارزه ی گاندی پایان می یابد

سالهای دهه ی بیست و دهه های پس از آن سالهایی است که ما بحران آذربایجان، ملی کردن نفت، انقلاب، جنگ و... را تجربه کرده ایم و در همه ی آنها چون ملتی غیور و بی مانند، جنگیده ایم. اما اینک به گمان من این مهم است که ما به کجا رسیده ایم. همسنجی وضعیت امروز ما با وضعیتی که در مثل هند یافته است و سنجش آن با سودایی که ایرانیان، چند نسل پیش از ما در دهه ی بیست در سر داشتند، صورت غم انگیزی دارد. بازار کتاب ا یران را که بگردی کتابهای زیادی می توانی بیابی که می خواهند تجربه ی گاندی را برای ایرانیان ترجمه کنند. گویی خیلی ها اینک فهمیده اند که او آنقدرها هم که روزنامه نویسهای آتش می انگاشتند، خنده دار نبوده است. خنده دار ما بوده ایم که همه ی این سالها هر روز به دمی تب کرده ایم

2007-05-15T04:53:00.000-07:00

نقطه نظر

سد و تاریخ
آنچه امروز در ماجرای فیلم سیصد به وجود آمده است را می توان از یک جهت به ناتوانی ما در فهم تاریخ بازگرداند. در واقع نقطه ی برتری یونانیان بر ایرانیان، آنچنان که امروز از پس سده های پرشمار در فیلمی همچون سیصد دیده می شود، نه توانایی در بردن یک پیکار، که آشنایی با مفهوم تاریخ بوده است. میان نوشتن تاریخ و برنده بودن رابطه ای هست. گفته اند که تاریخ را برندگان می نویسند اما با نوشتن تاریخ نیز می توان برنده را تعیین کرد
ما برخی جنگها را باخته ا یم، برخی را نیز برده ایم اما دریغا که نوشتن همه ی تاریخ را به دیگران واگذار کرده ایم. آنچه برای ما مانده است، تصویری است درهم شکسته از گذشته ای که تکه هایش را تنها در نمونه هایی همچون کار سترگ فردوسی می توان یافت. کاری سترگ اما نه در کار تاریخنگاری. از همین رو است که کتابهایی همچون "یونانیان و بربرها" نوشته ی امیرمهدی بدیع، که در آنها ما با روایتی ایرانی اما تاریخنگارانه از رویارویی میان ایران و یونان روبرو می شویم؛ درخور آن اند تا جایگاهی بهتر از آنچه هست در میان ما داشته باشند اینکه پنجاه سال به درازا می کشد تا کتابی اینچنین باارزش برای ایرانیت، به فارسی برگردانده شود، خود نشانه ی آن روزگار درازی است که باید کوشید تا ایران بار دیگر قد برافرازد. ایرانی که دولتمردانش می فهمند با سد زدن می توان آب را اندوخت و از توانش بهره گرفت اما توانی را که ملتی می تواند در پیوستن سده های پرشمار بیندوزد نمی فهمند

2007-04-29T05:18:00.000-07:00

نقطه نظر

سیصد و هزار و چهارصد
در ماجرای فیلم سیصد پوسته ی گفتاری در ایران ترک برداشت که برای سالهای دراز پس از انقلاب سال 57 گفتار رسمی ایران درباره ی تاریخ بود. با این گفتار رسمی، تاریخ ایران ا ز فردای یورش عرب ها به ایران شروع می شود و اگر گریزی هست در همین اندازه است که شاهان ساسانی چه اندازه بی رحم و بی کفایت بودند. برابر این روایت، بعد این یورش ایرانی ها که از ظلم شاهان خود به تنگ آمده بودند، با دل و جان اسلام را می پذیرند و به سهم خود در گسترش و اعتلای آن می کوشند. اگر چه در این سیر، گاه اندکی و در برخی جای ها مشکل می افتد اما سر انجام با پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57، این تاریخ پرکشاکش به سامان می رسد. بدین ترتیب، جمهوری اسلامی که خود با براندازی حکومتی شاهی به پیروزی رسیده است، نقطه ی پایان دوهزار و پانصد سال شاهنشاهی و قرینه ی پیروزی نخستین مسلمانان بر دولت ساسانی است
اما ساخت فیلم سیصد برای این روایت وضعیت ناخوشایندی پیش آورد. در حالی که مردم این پادشاهی ها را بخشی از تاریخ و هویت خود می پندارند و تعرض به آنها را از سوی گفتاری خارجی بر نمی تابند، گفتار رسمی نمی تواند خود را در کنار و همراه این گفتار خارجی نشان دهد. این موجب می شود تا مردم گفتار رسمی را همچون گفتاری خارجی بشناسند و آن همچون گفتار عرب هایی طبقه بندی کنند که از پس هزار و چهارصد سال هنوز دست از سر "ما" بر نداشته اند. به این جهت، بی درنگ پس از انتشار فیلم سیصد موجی از شکاف و ترمیم به راه افتاد. موجی که در این یکی دو ماه شاهدش بودیم. این شکاف و ترمیم به واقع همان چیزی است که در تاریخ بعد از اسلامِ ایران هر بار به شکلی پیش رفته و جلوه گر شده است. در کشاکش این شکاف و ترمیم یک تناقض بزرگ هست اینکه گفتار عربی گاه پشتیبان تاریخ ایران است و گاه در برابر آن می ایستد.
در بازبینی این تاریخ، خط سیر محوی را می توان دید که در آن، گفتار رسمی هر گاه که میدان را خالی دیده است، تمامی تاریخ ایران را نفی کرده است و هر گاه که رقیبی به میدان آمده است پشتیبان این تاریخ شده است. مقصود تمامی این کشاکش ها یک چیز بیشتر نیست و آن حفظ موقعیت انحصاری و دفاع از مرزهای گفتاری خویش است. "ما" در این میان ابژه ی صرف این گفتاریم

2007-01-22T01:00:00.000-08:00

عکسهای یادگاری

درباره ي تحول گفتار دموکراسي در ايران 2
مي نشينيم، بلند مي شويم، دور مي زنيم

حکايت ما و دموکراسي حکايت غريبي است. گاه برايش به پا خاسته ايم، اما ناگاه دور زده ايم و بعد انگار که کاري نبوده است نشسته ايم تا کي شود که باز برخيزيم. مي نشينيم، بلند مي شويم و دور مي زنيم. اين صحنه کلاسيک، تصوير زندانيان سياسيِ يکي از فيلم هاي قديمي مخملباف است اما به مدلي که دکتر کاشي از سير و تحول گفتار دموکراسي در ايران ارائه کرده است بي شباهت نيست

مدلي که درجازدن تاريخي ما را در پيگيري نظم دموکراتيک، از دوران مشروطه به اين سو به خوبي نشان مي دهد و سرگرداني ما را ميان الگوهاي مختلف دموکراسي ـ که گاه تفاوت هايي بنيادين با يکديگر دارند ـ به تصوير مي کشد
دکتر کاشي، در بخش تفسير که تحليل کلي کتاب تحول گفتار دموکراسي است، الگوهاي مورد توجه در دموکراسي خواهي ايراني را تحت تأثير دو قطبي هاي "مردم ـ امام" و "بازگشت به خويش ـ گشودگي به ديگري برتر" که در محورهايي افقي ـ عمودي يکديگر را قطع کرده اند، به چهار الگوي دموکراسي ناب، دموکراسي بومي شده، اقتدارگرايي نوساز و سخن سنتي تقسيم کرده است
"دموکراسي ناب" همچون نشانه ي "ذات اسطوره اي" دموکراسي براي ساليان دراز آرزوي ايرانيان بوده است. آرزويي که هم دربردارنده ي مردمسالاري است و هم خواست پيشرفت را پوشش مي دهد. با اين همه، تحليل نهايي کتاب نشان مي دهد که ايرانيان در پيگيري اين خواست گرچه بارها به پا خاسته اند، اما آرزويشان بسيار پيش از آن که فکر کني در گفتارهاي همسايه محو شده است. تشبهات الگويي که دکتر کاشي در تحليل نهايي تحول گفتار دموکراسي آورده است، شرح همين دور زدن هاست. دور زدن هايي که سخن دموکراسي را در ايران، گاه به سخن سنتي، گاه به مردمگرايي بومي و گاه به اقتدارگرايي نوساز فروکاسته است
اين البته گزارشي نوميدکننده است از سرنوشت مايي که اين روزها باز انگار در حال برگشتنيم به سال هاي دهه ي بيست، تا باز سرگذشت هميشگي مان را تکرار کنيم. تنها نشانه اي که از خوشبيني در تحليل نهايي کتاب به چشم مي خورد، اشاره اي است به اين که سرگذشت گفتار دموکراسي در ايران، سرگذشت اسطوره زدايي بوده است. دکتر کاشي معتقد است که در فرايند مبارزه براي استقرار دموکراسي در ايران، دستکم از اسطوره ي مردم، از اسطوره ي بازگشت به خويشتن خويش و از اسطوره ي غربي مترقي تقدس زدايي شده است و اين ممکن است در تحليل نهايي به درکي واقع بينانه از دموکراسي در ايران منجر شود
من با همه ي بدبيني هايي که از سطرسطر کتاب بيرون مي تراود موافقم اما با اين گزاره ي خوشبينانه مخالفم. ما از هيچ چيز اسطوره زدايي نکرده ايم. ما خسته شده ايم بس که دويده ايم و نرسيده ايم

2007-01-16T22:25:00.000-08:00

عکسهای یادگاری

درباره ی تحول گفتار دموکراسی در ایران 1

گزارش انتشار کتاب

مطلب زیر که معرفی ای فشرده از کتاب "نظم و روند تحول گفتار دموکراسی در ایران" است و چنان که به نظر می رسد از وبلاگ دکتر کاشی گرفته شده است، ابتدا در همشهری آنلاین و سپس در روزنامه ی کارگزاران سه شنبه، 26 دی 1385، بازتاب یافته است. به گمان من، کتاب تحول گفتار دموکراسی هم از نظر علمی و هم از نظر تأثیری که ممکن است بر فهم گروههای سیاسی از روند دموکراسی در ایران برجای بگذارد، کتابی در خور توجه است. به سبب همکاری ای که سال 1382، در انجام پژوهشی که کتاب حاضر بر بنیاد آن منتشر شده است، با دکتر کاشی داشته ام، جای آن بود که من نیز چیزهایی بنویسم که اگر کسی فاصله ی میان پست های باوجوداین را ببیند، از ننوشتنشان زیاد تعجب نخواهد کرد. تا نوشتن آن حاشیه ها، همان یادداشت را اینجا می گذارم و امید می بندم که طی روزهای آینده، دستکم درباره ی بخشهایی که خود نوشته ام، یادداشت هایی بنویسم
چاپ اول - هشمهري آنلاين: تازه ترين كتاب دكتر محمد جواد غلامرضاكاشي با عنوان "نظم و روند تحول گفتار دمکراسی در ایران" از سوي انتشارات گام نو به بازار كتاب عرضه شد
به گزارش همشهري آنلاين این کتاب گزارش تحقیق دكتر كاشي است که با دستیاری آقای محمد وحیدی انجام و در سال 1383 به پایان رسید.این تحقیق، عهده‌دار تحلیل گفتمانی ساختار گفتار دمکراتیک، از مشروطه به این سو است
مولف مقاطعی‌که گفتار دمکراسی در ایران به یک گفتار عمومی و جذاب بدل شده و به عنوان یک گفتار پر مصرف، عرصه سیاسی را به خود اختصاص داده، انتخاب كرده و با بهره‌گیری از تکنیک تحلیل گفتمان، ساختار گفتار دمکراتیک و تطور آن از مشروطه به بعد را مورد بررسي قرار داده است
در این تحقیق، چهار مقطع موضوع بررسی بوده است: دوره مشروطه، دوران پس از سقوط رضاشاه، دوران نهضت ملی در دهه سی و سرانجام تحول اخیر که تحت عنوان دوم خرداد شناخته شده است. فصول مربوط به دوران رضاشاه و دوران نهضت ملی را محمد وحیدی نگاشته شده است. این کتاب، مکملی است بر کتاب دیگری که تحت عنوان "جادوی گفتار" از سوی كاشي در سال 1379 منتشر يافت. اين پژوهشگر حوزه سياست و جامعه در آن كتاب به تحلیل گفتمانی تبلیغات انتخاباتی در دوم خرداد سال 1376 پرداخته بود كه در نوع خود اثر تاليفي بديعي به شمار مي رفت
به نظر مي رسد در هر دو کتاب یکی از مسائل مورد نظر نويسنده، نشان دادن این نکته بوده که گفتار دمکراتیک در ایران، اصولاً گفتار نظم بخشنده نیست، و اگر هم گفتاری نظم بخشنده باشد، در ساختار خود ساماندهنده به نظمی دمکراتیک نیست
در کتاب اخیر، نظم گفتار دمکراتیک در بدو ظهور خود در مشروطه مورد بررسی قرار گرفته و پس از تطور آن در تاریخ معاصر ایران، بر فضای پس از پیروزی در انتخابات دوم خرداد تمرکز يافته است
مولف در بررسي گفتمان بعد از دوم خرداد به روزنامه‌های مهم و یادداشت نویسان مهم توجه كرده و آنها را مورد بررسي قرار داده و از دو نظم گفتاری سخن گفته است؛ نخست نظم گفتاري کارناوالی که به اعتقاد نويسنده موید و مشوق نحوی سیاست گریزی است و نظم سیاسی را برای گشودن فضای حیاتی در عرصه خصوصی شالوده شکنی می‌کند
این گفتار به هیچ روی نظم بخشنده نیست و اصولاً معطوف به نظم سیاسی نیز نبوده است. طنز ابراهیم نبوی یکی از شاخصه‌های این الگوی گفتاری است كه نويسنده در كتاب خود با ذكر مثال‌هايي از اين طنز و به خصوص طنزهاي وي باعنوان ستون پنجم و مقايسه با طنز گل آقا آن را مورد تحليل قرار داده است
دوم گفتاری است که نويسنده از آن با عنوان دمکراسی ستیزنده یاد کرده و مقصود از آن را گفتاری مي‌داند که مقوله دمکراسی را با تکیه بر مبانی لیبرالی و فایده گرایانه، به یک خواست ضروری و فوری بدل کرده است و به نحوی ستیزنده بسیج عمومی در عرصه سیاسی را ترویج می‌کند
كاشي، اکبر گنجی را نماينده اين نوع نظم گفتاري معرفي مي‌كند و با ارزيابي نوشته‌هاي گنجي نشان مي‌دهد که چگونه این نظم گفتاری خود از ساختارهای زبانشناختی معطوف به نظم دمکراتیک محروم است و مروج هنجارهای ستیزشی برای وصول به نظم دمکراتیک است و به نحوی شگرف به همان نظم گفتاری شباهت دارد که با آن بنای ستیز گذاشته است
به عبارتی دیگر این تحقیق، نشانگر دو رویکرد بنیادین در آن چیزی است که ظاهراً دمکراسی خواهی قلمداد شده است: نحوی گرایش آنارشیستی و اقتدارگریز از یکسو و نحوی جستجوی نظم بسته سیاسی با علم و پرچم دمکراسی
بنا بر اين به اعتقاد نويسنده چندان شگفت انگیز نیست اگر سخن دمکراسی در فضای بسته محیط فاقد تجربه نظم دمکراتیک به یکی از این دو سنخ گرایش داشته باشد. سخن دمکراسی نیز فرزند همین محیط است. خودی تر از آن است که گاه تصور می‌شود
كتاب در نوع خود نخستین اثری است که با روایتی نقادانه سخن دمکراسی را موضوع نقد و بررسی قرار داده است. در باب دمکراسی اغلب آثار به موانع و عوامل ظهور نظم دمکراتیک توجه کرده‌اند. آنها نیز که به سخن دمکراسی توجهی نشان داده‌اند، بیشتر برای بحث در این باب بوده است که تا چه حد رهبران دمکراسی هنجارها و مفاهیم دمکراتیک را خوب فهم کرده‌اند
اما در این کتاب، که فی الواقع گزارشی از یک پژوهش کیفی است، بنا و فرض اولیه بر آن است که اصولاً سخن دمکراسی در میدان تداولات قدرت و به اقتضای آن فهم و ترویج و تبلیغ می‌شود. بنابراین اصولاً مبانی و بنیادهای نظری دمکراسی چندانکه متفکران و فیلسوفان دمکراتیک از آن سخن گفته‌اند، حائز اهمیت نیست. مساله عبارت از آن است که سخن دمکراسی در این میدان عمل خاص در ایران، با کدام معانی تولید و مصرف شده، و این معانی بنیادی در سیر تطورات خود دستخوش چه تحولاتی شده است
سخن دمکراسی در این تحقیق، عامل بازنمایی کننده ساختار فهم عمومی است. به نحوی از فرهنگ عمومی و فهم متعارف سخن می‌گوید. سخنی که در عمل انرژی آفریده و عامل بسیج بوده است، نه چنانکه در لفافه‌های کلام آکادمیک نهفته است
به اعتقاد كاشي تقدس زدایی از ساختار سخن دمکراسی عنوانی است که می‌تواند توصیف کننده سیر تحول سخن دمکراسی طی یکصد سال اخیر باشد. هر دو الگوی سخن دمکراسی که پس از دوم خرداد ظاهر شده‌اند، نیز از همین خصیصه بهره‌مندند. سخن کارناوالی، اصولاً بر نحوی زیبایی شناختی حوزه خصوصی استوار است و روایت ستیزنده نیز بر منطق منازعه عریان قدرت
نويسنده خواسته خواننده را به این نتیجه برساندکه سخن دمکراسی در فرایند تطور تاریخی خود، به تدریج در حال به در آمدن از لفافه تقدس است و معقتد است كه این خود از رخدادهای امیدوار کننده است. اما در عین حال ضروری است به معطوف کردن این سخن به نظم دمکراتیک هم توجه شود. این سخن هنوز هم نمی‌تواند خود را از دوگانه نظم ستیزی و شالوده شکنی نظم مستقر از یکسو و بازتولید گوهرهای نظم بسته توتالیتر از سوی دیگر نجات بخشد. كتاب در7 فصل و 460 صفحه قطع رقعي منتشرشده است

2006-12-25T22:16:00.000-08:00

بهار پدرسالاری
به سياق تايم، که هر ساله شخصيتی را بر مي گزيند، عکس برخی شخصیتها گاه روي جلد مجله اي که منتشر نمي کنم می درخشد. يکي از اين شخصيت ها که سالهاست هر خبری از او می رسد می خوانم، صفرمراد نيازف رئيس جمهورـ سلطان ترکمنستان است/ بود. بیش از یک دهه است که به حیرت در این مرد خیره ام. یکی دو روز پیش که خبر مرگش را شنیدم به سختی جا خوردم. چطور ممکن است؟ راستش را بخواهید، من هم باورم شده بود که او هرگز نخواهد مرد. اما واقعیت داشت، ترکمنباشی، پدر ترکمنها مرده بود
صبح پنجشنبه که رادیویی دور، یه خبر یک خطی خواند که نیازف مرده است، یکبارگی همه ی آن تصویرها که از ترکمنباشی داشتم جلو چشمم رژه رفتند. تصویرهایی که حضور نیازف را به ذهن و قلب و چشم آدم زورچپان می کردند. سال هاي معلمي در آن دهستان مرزی، در روستاهاي ترکمن، جايي که افزون بر تلويزيون جمهوري اسلامي، مي شد شبکه ي يک روسیه و شبکه ي تلويزيوني ترکمنستان را هم تماشا کرد، مي ديدي که شب تا صبح و صبح تا شب، نام او بر زبانها جاری است. عکس او همه جا آویخته است، می نشیند ساعتها یک نفس حرف می زند و می نشینند و یکریز نگاهش می کنند. می دیدی که همه جا ترانه هايي در وصف و در مدح او خوانده مي شود، می دیدی که همه چیز اوست، ترکمنباشی، لقبی که خودش به خودش داده بود، با هر نفس تکرار می شود و مردمان با هر دم، هوایی را به درون می کشند که از نیازف تشکیل شده است. برای من که ترکمنی نمی دانستم این البته آزارنده تر بود، چرا که از همه ی آن کلام ها و ترانه ها، تنها صفرمراد را می فهمیدم و ترکمنباشی را و با خودم می گفتم آخر مگر چندبار می توان نام یک نفر را در یک تصنیف گنجاند و چقدر می شود در مدح کسی ترانه خواند. یادش به خیر، ليلا شادُردي را، که در میانه ی ترانه هایش نام ترکمنباشي چنان با سوز ادا مي شد که می گفتی معشوقي است که سالهاست رفته است. حال آن که صفرمراد نيازف در واقع تنها چیزی بود که بود. مجسمه های طلایی اش در همه ی میدانها طواف می شد، تصويرش همه جا از در و ديوار آويخته بود، نامش با هر کلام تکرار مي شد و ترانه هايي که در وصف او بود، به او تقديم مي شد. شدت این حضور آنچنان بود که از تماشای تلویزیون ترکمنستان کاری توانفرسا ساخته بود، از آن بیست و چهارساعت ـ بی افزونش و بی اغراق می گویم ـ یکسره ترکمنباشی
زنجیره ی ابداع های ترکمنباشی البته فقط همین حضور رسانه ای نبود. از جمله کارهایش یکی نیز این بود که نام یک گونه از گل کوکب را به نام خود یعنی "پرزیدنت ترکمنباشی" مزین کرده، فرموده بود تا "پرزیدنت ترکمنباشی" را در همه ی خیابانها بکارند و برای آن که عطرش همه جا بپیچد، حیوانات را از عشق آباد ـ که شهری هنوز کمابیش دامپرور است ـ بیرون کنند. کتابی با نام روحنامه نوشته بود که همچون کتاب مقدس است و همه از کودکستان تا دانشگاه آن را جزو درسهای عمومی می خوانند. فرموده بود تا روحنامه را از پایگاه بایکونور قزاقستان به فضا بفرستند تا ساکنان کرات دیگر نیز از علم لدنی نهفته در آن بهره ببرند. سال 2003 را به یاد و خاطره ی مادر فقیدش سال "قربان سلطان" نامیده بود و سال بعد، در تغییر نام ماهها به نامهای ترکمنی، ژانویه را به نام خودش "ترکمنباشی" و آوریل را به نام مادرش "قربان سلطان" نامگذاری کرد. هنوز هم هست، این که تنها مجله ی تخصصی زنان کشور هم مزین به نام "قربان سلطان" است و بزرگترین مسجد آسیای میانه از قضا در روستای زادگاه اوست و... گمانم بیست سال وقت می برد اگر اقدامات شگفت بیست سال حکمرانی او را فهرست کنیم
لبخندی که از این حکایت بر لبان ما می نشیند، سخره ی جهان گمشده ای نیست که فقط در لاتینستان مارکز و در ترکمنستان نیازف بشود پیدایشان کرد. حکایت همین دنیای عجیبی است که وقتی شماره ی قرن بیست و یک را به رخ هم می کشیم هر کدام به شیوه ی خودمان هنوز آن را زندگی می کنیم و هیچ خنده مان هم نمی گیرد. من اینجا به اقتصاد و سیاست پشت این رئالیسم جادویی و قتل و کشتار و تبعید و فسادی که ملازم و در واقع روی دیگر این نحوه از زمامداری است کاری ندارم. فقط می ترسم نکند این ماجرای مرگ ترکمنباشی هم یکی از آن چشمبندی هایی باشد که او همیشه می کرد. نکند نمرده باشد و خودش را به مردن زده باشد تا برگردد و به آق سقالهای ترکمن نشان بدهد که پس از مرگ زنده شده است. من نگرانم که برگردد. راستش بعید نیست برگردد

2006-11-29T03:32:00.000-08:00

شرکت در مراسم بخاکسپاري
بار نخست که خبر انتشار فيلمي از برشي خصوصي از زندگي يکي از هنرپيشه هاي سريال نرگس را شنيدم، فکر نمي کردم بار ديگري هم آن را بشنوم. با دوستي بودم که گفت و گذشت تا به حرفهاي خودمان برسيم. اما روزهاي بعد ديدم که نه، ماجرا پيچيده تر از اين چيزهاست. هر يکي دو روز، جايي خبري بود از سرانجام پرونده، از سرنوشت بازيگر، از فرار متهم، از اين که دلم خنک شد، از اين که بيچاره دختره، از نقد جامعه شناختي ماجرا، از اين که بلوتوثش را دارم، سي دي اش را نداري؟
شامگاهي هم برنامه اي در تلويزيون ديدم که به ظاهر نقد و بررسي سريال نرگس بود، بعد اين همه مدت و مجري خودش مي گفت شايد تعجب کنيد که ما چرا پس از گذشت يک دوره ي طولاني، بار ديگر به سريال نرگس مي پردازيم؟ دليلش اين است که اين برنامه تأثير زيادي بر اجتماع گذاشته است. علت بررسي دوباره ي سريال نرگس اما وقتي آشکار شد که صحنه هايي از سريال را نشان دادند تا همه ببينند چه کسي را در برشهاي سريال نمي بينند و بفهمند هيچکدام از اين زنهايي که اينجايند، آن بازيگري نيستند که اسمش همه جا هست. در واقع، صداوسيما در اقدامي فرهنگي، به شيوه اي منفي فيلم خصوصي زهرا امير ابراهيمي را به همه ي بينندگانش نشان داد، تا هيچکس ديگران را با او اشتباه نگيرد
آن روزهاي اول شنيدم که اميرابراهيمي خودکشي کرده اما خوشبختانه زنده مانده است. چه زنده ماندني! چه زنده ماندني وقتي هنرپيشه ديگر نمي تواند در هيچ فيلمي بازي کند. وقتي نمي تواند در انظار ظاهر شود. وقتي از چشم پدر و مادر و بیگانه و خويش و دوست و رفيق افتاده است. وقتي به جرئت مي توان گفت کمتر ايراني است که از وحشت به جاي او بودن بر خود نلرزد. وقتي تلويزيون هم ديگر او را به شيوه اي منفي ـ با نشان دادن جاي خالي اش ـ نشان مي دهد. وقتي همه مي دانيم که زندگي اش تمام شده است
ما همه اينک در مراسم بخاکسپاري زهرا اميرابراهيمي هستيم. از معبري که به گورستان ختم مي شود، با جنازه اي بر دوش پيش مي رويم و مبهوت از اين که مرگ چگونه چيزي مي تواند باشد، از اين که به جاي زهرا نيستيم، خوشنوديم. در اين کوره راهي که به گورستان مي رود، فرقي نمي کند چه کسي هستيم و چه مي کنيم. فرقي نمي کند که بر آن درگذشته بسيار دل مي سوزانيم يا اندک، فرقي نمي کند وقتي نقدهاي عالمانه مي نويسيم. فرقی نمی کند چرا که هيچکدام اينها او را زنده نمي کند
روي آورد ما به مرگ تجربه اي پيچيده است. با همه ي شنيدن ها، هيچکس نمي داند بر آنکه مرده است، چه گذشته است؟ و دنيايي که او در آن مي زيست به چه سرانجامي پيوسته است؟ تجربه ي ما از مرگ تجربه اي خالي است و همين خالي بودن روي آورد ما به مرگ است که آن را هولناک مي کند. شرکت در مراسم بخاکسپاري، از اين رو، همواره لذتي وصفناپذير در خود دارد. ترکيبي از هراس و خوشنودي، وقتي که مرگ، اين مرگ هولناک، در همين نزديکي است و تو هنوز زنده اي. اينجا نيز ما در مراسم بخاکسپاري زهرا امير ابراهيمي، خبرهاي دم مرگش را از هم مي پرسيم، به حالش دل مي سوزانيم و بي آن که به کسي بگوييم از اين که او نيستيم لذتي وصف ناشدني زير پوستمان مي دود
ما در برابر مرگ بي دفاعيم. همچنان که در برابر رخدادهاي فرهنگي از اينگونه هم کاري از دست هاي کوچکمان بر نمي آيد. اما از که بايد ناليد وقتي که نيک نظر مي کنيم و پر خويش مي بينيم در آن تيري که بر قلبمان نشسته است. وقتي که ما همه سراسر زندگي مان را گرم پروراندن همين شيوه هاي زيستني بوده ايم که یکی از همین روزها فرمان مرگمان را صادر مي کنند. شيوه هايي که زيبنده ترين نام برايشان همين فرهنگ مرگ است

به جرئت مي توانم بگويم کمتر کسي از اين "ما همه" بيرون است. تا آنجا که خاطرم ياري مي کند، زهرا اميرابراهيمي نيز از اين جمله بيرون نيست، وقتي که در تلويزيوني که امروز او را با نشان ندادن، نشان مي دهد، نقش کسانی را می آفريد که غرق تجربه های معنوی بودند، از تجربه ي مرگ باز می گشتند، با چنان نگاهي که مريم مقدس را به یاد می آوردند، تصويري دروغين از دروغي به بزرگي تاریخ دشمنی با زندگی، این زندگی دوستداشتنی

2006-11-05T22:10:00.000-08:00

روزمرگی وبلاگخوانی
خواندن وبلاگ ها خسته ام مي کند. براي من که بيشتر چيزها را پاي رايانه مي خوانم و چشمم با فراز و فرود صفحه هاي واژه پرداز و مرورگر آشناست، اين چيز عجيبي است. مسئله فقط خستگي چشم يا بلاهتِ گذاشتن يک نصف روز به پاي وبگردي نيست، چه بارها بوده است که داستان ها، مقاله ها يا نوشته هايي گاه پرشمار را حتا با صرف زماني بيشتر همين جوري خوانده ام. این جور دیگری از خستگی است. برایم درکي بهتر از اين خستگی وقتي آشکار شد که ديدم خواندن وبلاگ برخی از مشهورترین بلاگرها يا وبلاگ نويسندگاني که دوستشان دارم نيز همين احساس را در من بر مي انگيزد و آخرِ کارِ وبگردي، اين احساس که بيهوده وقت گذاشته ام آزارم مي دهد
دنياي وبلاگ ها دنيايي گسترده و منتشر است. خيلي از کساني که از موضعي نخبه گرايانه، جريان نوين تکنولوژي هاي ارتباطي را نقد کرده اند، به اين گستردگي بدگمان اند. دليل اين بدگماني آن است که مقام شامخ نوشتن و نشرآوری که پيشتر تنها شماری اندک به آن دست می یافتند، يکباره به شمار همه ي مخاطبان جدي اين حوزه تکثير شده است. اين مايه اي عوام گرايي در خود دارد که با مذاق هاي کلاسيک جور در نمي آيد. من اما نگاهي بدبينانه و موضعي نخبه گرايانه ندارم چرا که خودم درون همين خيل عظيم وبلاگ نويس ها مي گنجم، که حتا در همين هم جدي نيستم
به تجربه ی شخصی، گمان می کنم آنچه، خواندن وبلاگ ها را دشوار مي کند، روزمرگی نهفته در آنهاست. وبلاگ با کشاندن فرد به نوشتن مداوم و با کشاندن وي به نوشتن در پيرامون موضوع هاي مختلف، فضاي فکري و به تعبيري ديگر نقشه ي تفصيلي طرز نگاه او را به جهان نمايان مي کند. اين البته وجهي پديداري دارد اما در هر حال نشان مي دهد که دنياي نويسنده گوشه هايش کجاست، موضوع هاي مورد علاقه اش کدام اند. موضوع هايي را که ما نيز نظري درباره ي آن ها داريم، چگونه مي بيند. تا آخر. بدين ترتيب ما با خواندن وبلاگ ها، افزون بر خواندن چيزها، آدم ها را نیز و دنیایشان را می خوانیم. این دنیایی است که تفاوتی آنچنان با دنیای ما ندارد. ممکن است سویه هایی متفاوت داشته باشد اما در کل همین چیزی است که ما هم داریم. از آهنگی لذت می بریم، به دوستی پاسخ می دهیم، نظری درباره ی سیاست جهانی می دهیم و زندگی می کنیم
بارها با خواندن وبلاگ نويسنده هاي مورد علاقه ام ديده ام آفریننده ی آن کارهای زیبا، چقدر دنياي هرروزی مزخرفی دارد، درست مثل دنیای خودم. گاه با خواندن وبلاگ هايي که دوست داشته ام، تکراري و هرروزي بودنشان را چشيده ام و در پايان بلاگ گردي، خسته از ديدن آدم هايي که هر روز در خيابان، در اداره، در تاکسي و... می بینمشان، مرورگر را بسته ام. خدا مي داند چند نفر با خواندن نوشته هاي من همين احساس را تجربه کرده اند
خواندن نوشته هاي ديگران، که سال ها تلاشي براي معنابخشي به زندگي هرروزي بود، اکنون خود بخشي از همين روزمرگي شده است. باز هم اشاره کنم که دیدی منفی به هرروزگی ندارم اما روشن است که ما همه از تکرار گریزانیم و دوست تر داریم که واقعه ای امروزمان را با دیروز تفاوت بدهد. این به گمان من کاری است که خواندن وبلاگ ها، دیگر کمکی به آن نمی کند چرا که خواندن زندگي ديگران، اتفاقی نیست که چندان بیرزد، بس که اتفاق مي افتد

2006-10-09T02:44:00.001-07:00

مسجم آرزوست
باورم شده است که هر چه بگويي تا زمانش نرسد هيچ روي نخواهد داد. بسيار آدم ها بوده اند در ايران که آرزوي تغيير خط از عربي به لاتين را به گور برده اند. از همين درخواست ها که اين روزها گاه در وبلاگ ها هم نمونه اش را مي بينيم، بسياري ديگر نيز در روزنامه هاي دوران ستمشاهي ديده ام که تازش اديبان و پاسداران فرهنگ، از آن ها گاه مضحکه اي ساخته بود در دست روزنامه نگاران سرخوش و مردمان آينده و رونده

دليل هايي که اين خيل از ياريگران زبان فارسي آورده اند، بسيار اند، اينجا تنها به يکي اش مي پردازم. اين که امروز کمتر ترديدي به جامانده است که ساخت "وندي" زبان فارسي که در آن هر واژه اي از افزودن پاره هايي پيشتر موجود ساخته مي شود، با خط عربي ناهمساز است. بخشي از اين ناهمسازي از آن روست که چسباندن بخش ها به يکديگر در خط عربي، در همه جا به اراده ي نويسنده نيست. برخي حرف ها به خوبي به هم مي چسبند و برخي حرف ها دست کم در برخي واژه ها خوشتر دارند که جدا بمانند. در اين حال گاه وقتي واژه اي فارسي به کار مي بريم که از دو جزء ساخته شده است، واژه، خود را يک کاسه نشان نمي دهد و ما گمان مي بريم زباني که به کار گرفته ايم نابسنده است چرا که به جاي يک واژه مجبور بوده ايم دو واژه به کار ببريم. پس ترجيح مي دهيم برابر عربي يا انگليسي اش را به کار ببريم که چون معناي جزءهايشان را نمي دانيم فکر مي کنيم محشر اند. نمونه ها کم نيستند مانند همين لااقل به جاي دست کم، يا واحد به جاي يک کاسه، در همين يک پاره نوشت يا همين يک پاراگرافي که من نوشتم

سال ها بايد مي گذشت از جهد آن کوشندگان که امروز نام و نشان بسياري شان نيز از يادها رفته است، سال ها بايد در دست اندازي آن سخنوران به دست اين اديبان ـ که بر رسانه هاي رسمي و دولتي و... خيمه زده اند ـ مي گذشت تا ماجرا از جايي ديگر سر برآورد. باورم شده است که هر چه بگويي بايد بماند تا زمانش برسد.
ماجرا اين بار نه از روزنامه اي يا از تارنمايي يا نه حتا از وبلاگي که از جايي سربرآورده است که با زندگي همه ي مردم درگير است: از پي ام هاي تلفن همراه. از دوران بکارگیری تلفن های همراه، مردم، مردمي که پيشتر گاه ماه ها، آن هم جز به ضرورت چيزي نمي نوشتند، در روز دستکم يکي دو صفحه با انگشت بيلاخشان مي نويسند و به واسطه ي قدرت همين انگشت است که ماجرای دگرگونی خط اين بار فرق مي کند و آنان که بر ايشان خنديده بوديم، در گور لبخند خواهند زد

این بار مي گويم خوب است که شمار مردم آنچنان زياد است که هيچکس از عهده شان بر نمي آيد. خوب است که در نوشتن پيام کوتاه، اگر کسي با خط عربي بنويسد به او به چشم بي سواد نگاه مي کنند، خوب است که آرام آرام به واژه هاي فارسي در خطي که با آن سازگاري بيشتري دارد عادت مي کنيم. خوب است که هر پاره اي را به

هر پاره اي مي چسبانيم و هر واژه اي که بخواهيم، واژگاني ايبساتاهميشهمانا مي سازيم. مِسِجَم آرزوست

2006-09-30T02:28:00.000-07:00

اي کاش شاعر بودي
اشاره

این نوشته را خردادماه امسال به مناسبت سالمرگ دکتر شریعتی نوشته بودم، اما به سبب بیماری یک چند کارم سخت شد و سروسامان وبلاگ از دستم رفت. گفتم بگذارمش برای سال بعد که دیدم تا آن وقت میان تکه پاره های دیگر گم می شود. از طرفی به تقلید از آن کلام مشهور، مناسبت نمی خواهد وقتی هر روزمان کویر و هر کسمان شریعتی است

*****

خرداد که مي شود، ياد علي شريعتي از سر من بيرون نمي رود. شريعتي هر سال، آخر خرداد در سالروز مرگش ايستاده است و خرداد که آغاز مي شود، تا به مرگ او برسم و از او بگذرم، تاريخ معاصر ايران را مرور کرده ام. شرح همه ي کارهايي که شد، شرح همه ي ماجراهايي که از سر گذرانديم يا در حال گذراندنيم؛ شرح همه ي کارهايي که شريعتي وجود مجسم آن ها بود، شرح همه ي کارهايي که شريعتي همچنان وجود مجسم آنهاست
ما از هر طرف که مي رويم به شريعتي مي رسيم، اين اما به گمان من، چنان که فرزندان و شاگردان شريعتي مي گويند، نشان بزرگي شريعتي نيست. نشانگر بزرگي مشکلي است که شريعتي نشان اوست؛ همچنان که هر کدام از ما نشانه هاي ريز و درشت همان مشکليم. نشان آن که هنوز نتوانسته ايم بر خرد تکيه کنيم و اهلي خرد، اين خرد جاودان باشيم. و به خرد که مي رسيم باران انتقادهاي سنتي و مدرن و پسامدرن مي بارد که دست نيافتني است و تعريفي روشن ندارد و در هر سرزمين رنگي دارد و مانند اينها؛ و اين پرسشي شگفت است، براي ما که اين همه سال در پي هر گونه محالي، هر گونه محالي از هر رنگي دويده ايم، بي آن که هرگز چنين پرسشي به ذهن بياوريم
راهي که شريعتي رفت به گمان من، راهي چندان عجيب نيست، به هر حال دنياست و هر کسي بسته به خاستگاهي که دارد و فرايندي که از سر مي گذراند، به راهي مي رود. عجيب آن گونه نگاهي است که خود را در مقام خردمند مي بيند و با وجود اين سوداي هدايت عامه مي کند؛ شعر مي گويد و طرحي براي نجات بشریت مي انگارد؛ که اين خود بزرگ ترين حجت بر دوري آن کس از خرد است.
بر اين مسير، دانستن اين که ما در مقام سخنگو "که" هستيم بسيار اهميت دارد. اين که بدانيم، شاعريم يا رمان نويس، رماليم يا جن گير، فيلسوفيم يا واعظ

نقل است زماني که کانت مربي دانشگاه بود، دانشگاههاي مختلف، بارها تصدي کرسي ادبيات را به او پيشنهاد کردند و او نپذيرفت، امروز مي دانيم که او خود مي دانست چه کاره است
از قضا کانت، در ميانه ي کارهاي ديگري که در سنجش سویه های مختلف خرد انجام داده است، ميان شاعر و خطيب تمايزي گذاشته است که به گمان من براي بررسي شريعتي و متفکراني از اين دست بسيار سودمند است. او در مقايسه ي شاعر و خطيب، تمايزي ژرف ميان اين دو و ميان آنها و انديشمند باز مي شناسد. کانت به کارگيري خيالورزي و تمثيل و استعاره را هم دستمايه ي شاعر مي داند و هم دستمايه ي خطيب؛ با اين تفکيک که خطيب اين ها را به کار مي گيرد اما مي نمايد که حاصلش تفکر است، اما شاعر با به کارگرفتن خيالورزي و تمثيل، بر بازيگونه بودن کار خود اذعان دارد
نتيجه اي که به دست مي آيد اين است که شاعر چيزي مي آفريند که هرچند ممکن است ژرف باشد اما ـ حتا اگر با نگاه امروزين ما به درآميختگي ژانرها بررسي شود ـ در هر حال نام شعر برخود دارد، يعني که ادعاي خود او نيز اين نبوده است که چيزي انديشورزانه مي گويد. خودارزيابي متن و اعلان آن به خوانندگانش اين است که من بازي آزاد خيالم و کسي که مي خواهد خانه اي بر من بنا کند بايد که بسيار مراقب باشد و بايستگي هاي کار خود را بسنجد و به گردن بگيرد
اما همين اندازه که شاعر فروتني مي کند ـ هر چند گاه معناهايي ژرف در چنته دارد و گاه سراسر کار او ژرف است ـ خطيب بلندپروازانه، آغازگاههاي کار خود را ناديده مي گيرد، دستمايه هايي از خيالورزي و تمثيل را که در کار خود تنيده است با دعوي حقانيت و درستي، همچون فکري سامانمند مي نماياند که بايد جدّي انگاشته شود و مشکل همه از اين جدّيتي است که ما چندين نسل به پاي سخن رمانتيک شاعرمسلکانه اما انديشه نمايانه ي خطيبان ريخته ايم
شريعتي اي کاش شاعر بود، با همان لحن سحرآميز و تصويرپردازي هاي جادوگرانه اش و اي کاش مي پذيرفت که شاعري است. و چه طرفه شاعري است شريعتي، هنگامي که در کويريات ظاهر مي شود و چه خطيبي زبردست است هنگامي که آسمان را به ريسمان مي بافد و به قول رهنما، به کار احضار روح ها می پردازد

2006-09-23T01:44:00.000-07:00

گفتگو

نمای نخست

استاد پشت میزی نشسته است و در ضرورت گفتگو و مفاهمه برای گروهی از دانشجویان حرف می زند. حرف های مهمی نمی زند اما بسیار پرشور سخن می گوید، حرف های مهمی می زند

نمای دوم

دوربین عقب می رود و نشان می دهد که میز استاد میانه ی کیسه های شنی که از آن ها سنگری ساخته اند، پنهان شده است. استاد پیشاپیش سنگر گرفته است

حرف اضافه

گفتگو اگر چنان که گفته اند، همپرسه ای باشد، جایی بیرون از سنگر من، جایی بیرون از سنگر تو روی می دهد. جز این اگر گفتگویی باشد شاید خرج ماشه ای شود که می خواهی بچکانی، یا ضربت تازیانه ای که در راه فرود آمدن است. که تصمیمش را گرفته ای. دلیلش را می خواهی به من گوشزد کنی؟

2006-05-06T03:13:00.000-07:00

ما همه عرب ايم
سخنان امير قطر، در کنفرانس مطبوعاتي در تهران، که خليج فارس را خليج فارس عربي خواند، ميان موج خبرهاي پيش و پسش گم شد. چند جايي ديدم که فقط اشاره هايي بود. ملي گراها برآشفته بودند که رئيس جمهور بايد برخورد تندتري مي کرد. کسي هم جايي گفته بود که ايران زير ضربه هاي جدال اتمي کم آورده، با امير قطر مدارا کرده است
با اين همه من ـ اگر به کسي برنخوردـ گمان مي کنم که امير قطر حرف درستي زده است. مگر نه اين است که ما همه با وجود فارس بودن، عرب ايم؟ خوب اين ديگر کجايش برخورنده است که خليج فارس، خليج فارس عربي باشد؟ تازه اين که خيلي بهتر و به انصاف تر از خليج عربي است؛ دست کم حق و حقوق ما قوم زيرگروه عربي را هم به رسميت شناخته است
در سي دي واژه نامه ي دهخدا که چند وقتي است خريده ام، از جمله براي نخستين بار موفق شدم تا صداي آن زنده ياد، رادمرد هميشه ي زبان فارسي را بشنوم. شرحي مي فرمودند در اين که چه کارهايي کرده اند، چه کساني ياري شان کرده اند و اين که براي زنده نگهداشتن زبان فارسي چه بايد کرد. رسيد به آن جا که فرمودند شرط اول تقويت زبان فارسي آموختن عربيت است. مقصودشان اين بود که اگر عربي ندانيم، فارسي خوبي هم نمي توانيم سخن بگوييم يا بنويسيم
اگر اين جوري نگاه کنيم، زبان و فرهنگ فارسي، زيرمجموعه اي از زبان و فرهنگ عربي است و ما تنها قومي هستيم که زير چتر عربيت نفس مي کشيم. نمي فهمم وقتي ما خودمان از بام تا شام عرب ايم، چرا وقتي کسي به جاي خليج فارس، مي گويد خليج عربي ناراحت مي شويم. واقعيت اين است که اين خليج عربي يک نشانه بيشتر نيست، آن هم نشانه اي ديرهنگام است. وقتي دارد روي مي دهد که ما همه ديگر عرب شده ايم و کار تمام شده است
مگر نه اين که صبح تا غروب عربي بلغور مي کنيم و مگر نه اين که براي آموختن فارسي، پيش از همه عربيت را خوب فرا مي گيريم و يک جوري خوب فرا مي گيريم که وقتي براي فارسي نمي ماند؟ مگر نه اين که از همان کتاب اول دبستانمان جوري عربيت مي خوانيم که تا عمر داريم از ذهنمان بيرون نمي رود و با هزار کوشش هم نمي توانيم فارسي بنويسيم يا بگوييم، و مگر نه اين که در پاره اي چيزها از خود عرب ها هم جلوتريم؟ خوب خليج فارس عربي هم رويش
مسئله اين است که به گمانم بازسازي هويت ملي، نه تنها نيازمند يک فهم همگاني و از اين رو آوازه گرانه است، که نيازمند فهمي بنيادين هم هست. اين که اين گفتمان تا امروز کمتر جايي در ميان روشنفکران ما داشته است، اين که بزرگ ترين جريان روشنفکري ما، دلش خوش است که در کار نو کردن پوستين عربي است، اين که در ميانه ي کشاکش مدرن ها و اسلام گراها، آن جوهره و بنياد اصلي که ايران است، از نظرها دور مانده است، نشانه ي خوبي نيست. نشانه اي که در واقع از خليج عربي يا از خليج فارس عربي هم بدتر است

2006-04-28T23:43:00.000-07:00

از شعر به زندگي
شعر فارسي عاشقي است که هرگز به دلدار نرسيده است. جواني را مي ماند که ساليان دراز از عمرش گذشته است، بي آن که در او کمتر نشاني از پختگي و سکونت ميانسالي پديد آيد که معشوق در بر و مي به کام باشد. ولگرد خيابان هاي بخارا و شيراز و توس و اين اواخر تهران است که نسل به نسل به دامانش آويخته اند و شرح ناکامي خوانده اند. قبول دارم که نمي توان از تاريخ کليتي يکپارچه ساخت و لحظه هاي شاد شعر فارسي را ناديده گرفت اما گمان مي کنم آنچه در ادبيات ما دوام و بقا دارد، چنان که بسيار گفته اند، اندوه است
تلاش من در اينجا معطوف شعر فارسي نيست، فقط مي خواهم اين را بگويم که دوام و بقاي ادبيات اندوه، نشانه ي چيز ديگري است که الگوي زندگي ما بوده است؛ الگويي که وجه غالب آن را ناکامي و رنج و مرگ انديشي و رويگرداني از دنيا تشکيل مي دهد. نگاه که مي کني، سال ها و قرن هايي مي بيني که پي در پي آمده اند و رفته اند و تمام مدت، آدم هاي واقعي در موج هاي فرهنگي بيمار درغلتيده اند و همچون سايه هايي به نيستي خزيده اند، بي آن که زندگي را و خوشي هاي پايان ناپذيرش را دريافته باشند. که اگر اينچنين بود، شرح ادبياتمان اين همه شرحه شرحه از فراق نبود و مرگ اينچنين در زندگي هايمان جولان نمي داد
گمان مي کنم شعر ايران را مي توان همچون نشانه اي براي دريافت مشکلاتي ديد که جامعه ي ايران براي سربلند کردن بايد از پيش رو بردارد؛ مشکلاتي که فکر می کنم همه زير چتري از "فرهنگ مرگ" گسترده شده اند. اين که از ناسازه اي همچون فرهنگ مرگ سخن مي گويم، بيان صورتي است که برخلاف پندار ما از فرهنگ که آن را روانکارِ زندگي مي شماريم، سد راه زندگي مي شود و جز آن که آن را تسهيل نکرده و به پيش نمي برد، مرگ را و رنج و جدايي را و ناکامي را در کانون مي گذارد و بر گرد آنها مي تند و جز آن که به کار افزودن جمع جبري لذت مردمان نمي آيد، چنان ترکيبي مي سازد که همگان از ياد مي برند که به همه ي اين قاعده ها تن داده بودند تا در مجموع زندگي بهتري داشته باشند
شعر ما هنوز آواره است. به رغم آن که جامه نو کرده است، همان تن است. حتا ترانه هايي که بر گرده ي آهنگ هاي تند غربي نشسته اند، مضمون هايشان هنوز غمناک است و مردمان در همان حال که با هم مي رقصند، سرود ملي ناکامي را تکرار مي کنند. زندگي ما هنوز همچون پدران و مادرانمان از ناکامي و رنج لبريز است. مي انديشم هر گونه تلاش براي درانداختن طرحي نو در اين سراي سالمند، بايد کنشي در ستايش زندگي باشد، نه که تنها در ستايش زندگي که بايد خودِ زندگي باشد

2006-04-09T02:12:00.000-07:00

ما و بهار
خواسته بودم بهاريه اي بنويسم و نشد. از آن ها که هر چند نشان از نوميدي دارند اما در آرزوي بهار و آغاز سال نو، چشم هاي سياهشان درخشش مي گيرد. از آن ها که در پاسداشت نوروز اَند، که اين جشن زندگاني است، که آغاز بهار است و در دنيا يکّه است و از اين حرف ها؛ و نشد
وبلاگستان را مانند خيابان گردي هاي شامگاه جمعه، از اين سر تا آن سر چرخي مي زنم، چرخي که زود پايان مي گيرد با گپ و گفت هاي تکراري، با ديدن قيافه هاي هميشه، با نوميدي اي که در نگاه من است و با بهتي که در چشم هاي همه؛ نگاه مي کنم، بر مي گردم و دوباره سرِ جاي نخست، به سرنوشتي فکر مي کنم که درگير آن ايم، به روزمره گي که اندک اندک، در ترکيبي از بحران و ابتذال شکل گرفته است؛ به تقديري که آهسته آهسته رقم مي خورد و به بن بستي که مثل وبلاگستان، پيچ و خم ها و سوراخ سنبه هايش زود تمام مي شود
سال هاست به ديدن هر سياهي در دوردست انحناي اقيانوس، بر بلنداي بلندترين کوه آتش مي افروزيم، شب با آرزوي بازگشتن به گردونه ي آدميان به خواب مي رويم و صبح به اميدي که از پنجره کوچه را نگاه کنيم از خواب بر مي خيزيم و روز، همه روز گفتگويمان گرچه به اميد دوردست، در موج ها مي پيچد و همچون دشنامي به سويمان باز مي گردد و ما باز همچنان در ساحل، مي چرخيم و مي چرخيم و به دوردست خيره مي شويم
باري بهار، براي ما سال هاست که اندوهي است و نمي توانيم فهميد. يادبود زخم هايي است که هرگز التيام نيافته اند، يادآور سال هايي است که برخاسته ايم و قدم نگشوده افتاده ايم. و چه داريم در هيئت هويت ديرسال خود، جز همين سالي که نو مي شود، که نباشيم نيز مي شود، گيرم بهارش در ميانه ي زمستان باشد یا حتا پيش از آن
گاه مي انديشم نکند ما هرگز چيزي نبوده ايم، جز فرودستاني کين توز، با هويتي که اراده خود هرگز در آن نقشي نداشته است، دلخوش به گذشته اي که هرچه به سويش بازگردي به کف اش نخواهي آورد، چشم انتظار آينده اي که هرگز نخواهد آمد، بي سودايي براي زيستن در امروز، بي تواني براي شکل دهي به هويتي که باز، مانده ايم تا کسي يا کساني چهارطرفش را بگيرند
بهار آمده است و زمين تازه شده است. ما اما چه خواهيم کرد؟ آيا دگربار همچون آن گذشته ي دوري که هرگز نبوده است، سبز خواهيم شد؟ يا در اين گردونه ي تکراري ابتذال و بحران و بي ارادگي همچنان در کوچه ی بن بست می نویسیم و می نویسیم و نسل اندر پي نسل می میریم

2006-03-13T01:25:00.000-08:00

نه به خاطر شاهراههاي دوردست
براي آنان که تاريخ معاصر ايرانيان را در تلاش براي آزادي، به جان چشيده اند، راهپيمايي زنان ايراني در هشتم مارس، با همان شمار اندکي که گويا از شمار پليس ها هم کم تر بوده است، رويدادي فرخنده است. فرخندگي اين رويداد از دو سو است، نخست اين که برافراشته شدن پرچم آزادي و برابري حقوق انساني، هر هنگام، به خودي خود کاري ارجمند است که بايد به آن پرداخت و به ياري اش شتافت. با اين همه به گمان من، نکته ي مهم تر، اين است که اين اجتماع کوچک، سوداي آزادي تمام انسان ها، يا آرمان آزادي بشريت را با خود نداشت، که فروتنانه، تنها ويژه ي کاستن از رنج زنان و دستيابي آنان به آزادي هاي برابر اجتماعي، اينجا در ايران بود
بر همين بنياد، کوشش دختران ايراني براي رفتن به ورزشگاه و تماشاي نزديک بازي فوتبال را نيز که حقي کوچک اما روشن، متمايز و ملموس را پي مي گرفت، بايد همچون نشاني تحليل کرد که از افتادن خواست آزادي به راهي درست حکايت دارد
به گمان من، راهي که ما براي دستيابي به آزادي بپيماييم، از جان گرفتن جنبش هايي اينچنين مي گذرد، نه از در پيش گرفتن حرکت هايي بنيان افکن که شالوده ي اجتماع را براي روزهايي در هم مي شکند تا باز نظم ديرين به همان روش پيشين اما در هيئتي نو جايگزين شود. در واقع همچون بسياري آرمان هاي اجتماعي و سياسي، آزادي نيز اگر در معنايي استعلايي به کار رود، رفته رفته از بار معنايي اش تهي مي شود و در پيوند با ايدئولوژي هايي که در دگرگون کردن معناها و در تطابق با قدرت چيره دست اند، باز بدل به زنداني مي شود که دهه هاي دراز بايد دوباره کوشيد تا از پشت ميله هايش رهايي يافت
از اين رو، برخلاف جنبش هايي با آرمان هاي فراگير، من به جنبش هايي با آرمان هاي کوچک، ملموس و اينجايي و اکنوني اميدوارتر ام. جنبش هايي که اگر پايمردي شود، آزادي را براي گروه ها و دسته هاي مختلف اجتماعي، مانند زنان و اقليت هاي اجتماعي، نژادي، فرهنگي و جنسي به همراه خواهند آورد. آزادي، چيزي جز همين آزادي هاي کوچک نيست
(سرخط، بندي از شعر شاملو با عنوان "از عموهايت")

2006-03-05T02:32:00.000-08:00

درباره ی کارتون ها
موجي که کارتون هاي منتشر شده در روزنامه ي دانمارکي يولند پستن به پا کرد، حالا ديگر آرام گرفته است. شماري فراوان، از مردمان عادي تا مرجع هاي تقليد و انديشمندان حوزه هاي درپيوند، تا مقام هاي سياسي کشورهاي اسلامي و غير اسلامي، همه ناگزير در برابر چاپ کاريکاتورهايي که به تصور چهره ي حضرت محمد (ص) کشيده شده بود، موضع گرفتند. شماري در کشورهاي اسلامي بر اثر درگيري ها کشته شدند و ماجرا، مسلمانان را تا مرز يک رويارويي تاريخي با جهان مسيحي ـ سکولار پيش برد
حالا که روزها از ماجرا گذشته است، جنبه هاي مختلف سياسي، مذهبي و... آن به بحث گذاشته شده است و هر کسي از پايگاهي که سخن مي گفته کوشيده است تا آن را نقد کند. اين طرف در کشورهاي اسلامي، آن را بيشتر تحريکي آگاهانه براي نفت ريختن بر آتش صليبي گري راست گرايان دانستند و آن طرف واکنش مسلمانانِ در صحنه را به نمايندگي از تمامي مسلمانان، به جزميتي تعبير کردند که امکان همزيستي با تماميت خواهي برخاسته از آن وجود ندارد. آن ها هم که کنار ايستاده بودند، هر دو طرف را به نوعي بنيادگرايي محکوم کردند که توان درک آن را ندارند که شرط نخست آزادي، بردباري (تولرانس) و گذشتن از حق خود است، چه اين حق آزادي بيان باشد و چه حق آزادي اعتراض
نکته اي که در اين ميان به گمان من، کم تر به آن پرداخته شده است، اين است که اين عصر، عصري که چهار طرف ما را فراگرفته است، عصري که برخي وارد شده اند و برخي ديگر سرانجام به آن خواهند پيوست، عصر سکولار يولند پستن، عصر مسخرگي نيز هست. بيشتر توضيح بدهم. بشر با يکي دو قرن گذشته، از درک تراژيک جهان، اندک اندک دور شده است و با واپسين گام هاي سکولار شدن، سرشت جهان را هر چه بيشتر چنان درک مي کند که گويي در نمايشي خنده ناک، در کمدي اي بي سرانجام گرفتار آمده است
اين البته به گونه اي در معناي سکولار شدن هم نهفته است که با آن، جهان از هر چه مقدس است تهي مي شود. اهميت يافتن طنز در دنیای معاصر، عمومیت یافتن آن و تکثیر آن در قالب های مختلف، نيز به گمانم برگرفتن شيوه اي است که در تحليل کلي، با نحو نگاه سکولار به جهان هماهنگي بيشتري دارد. بر اين بنياد طنز را شايد بتوان يکي از عنصرهاي مقوم جهان معاصر دانست، که با آن هيچ حرکتي خارج از چارچوب کمدي اي که در آن گرفتاريم نيست. حتا چنان شده است که پرچم داران هر حرکتی، در میانه ی کوشش های خستگی ناپذیر برای پیشبرد برنامه هایشان، هر از چند گاه، مرام خود را نیز دست می اندازند و اینچنین هوش خود را به رخ می کشند
يولند پستن اين روزها مانيفستي در صفحه ي اولش گذاشته است که بياييد در برابر تماميت خواهان نوين متحد شويم، اين بيانيه را مي توان درخواستي براي اتحاد تمامي کساني دانست که هيچ چيزي را خارج از دايره ي مسخرگي نمي دانند. چه جديتی!

2006-02-26T22:40:00.000-08:00

در خيابان خبرهايي است
اين چند وقتي که من ننوشتم، چيزهاي بسياري در جهان روي داد. پرونده ي ايران به شوراي امنيت گزارش شد، روزنامه ي دانمارکي کارتون هاي جنجالي اش را چاپ کرد، به سفارت کشورهاي اروپايي حمله کردند، حماس در فلسطين پيروز شد، در سامرا حرم امامان را منفجر کردند و هزار کار ديگر پيش آمد و از پيش رفت و من نبودم تا در برابر اين ها موضع بگيرم
گمان مي کنم آن ها که دارند سرنوشت ما را ترتيب مي دهند، کار خودشان را چنان به خوبي انجام مي دهند که روشنفکران باز هم از زنجيره ي رويدادها جا مانده اند. سرنوشت ما دارد در خيابان رقم مي خورد و ما سرگرم نوشتن و ننوشتن ايم. نوشتني که انگار قدرت جادويي اش را از دست داده است. به موضع گيري در برابر کارهايي بدل شده است که تمام شده اند. جارو کردن خاکستري شده است که آتشش همه چيز را سوخته است. دلخوشي اي شده است به کلماتي که مي خوانيم و کامنت مي گذاريم. موضعي شده است که اگر نگيريم هم مهم نخواهد بود
گاهي فکر مي کنم، شايد هميشه ي تاريخ همين بوده است و هميشه، سرنوشت دنيا در خيابان رقم خورده است، به دست آدم هايي که کاري نداشته اند اين تکه هاي معنا از کجا به دستشان رسيده است و دستِ بالا به آنها ماننده ي ابزارهايي نگاه مي کرده اند براي آن که مقصودهاي عملي شان را پيش ببرنديک بار ديگر در تاريخ معاصر ايران، خيابان دارد اهميت خودش را باز مي يابد و من دارم فکر مي کنم که از وبلاگ تا خيابان راه بسيار درازي است

2005-12-28T04:47:00.000-08:00

پدرم وقتي مرد
يک هفته ي تمام غرق در اوراد و اذکار مرگ بودم. غرق در حمد و قل هواللهِ فاتحه، غرق در يس و الرحمن، غرق در الله و اکبرهاي نماز ميت، وقتي جنازه ي پدر در تابوت، بي خيال، پيچيده در چادر شبي روشن، زير آفتاب کم جان آخر پاييز دراز کشيده بود، غرق در صداي جواد فروغي بودم وقتي صدايش توي کوچه هاي روستاي پدري مي پيچيد، غرق در صداي مداح، غرق در تلقين هاي لب گور بودم، يک هفته ي تمام غرق در مرگ بودم
زندگي پدر هر چه بود تمام شده بود، خوب يا بد، به سختي يا به خوشي، در رنج يا در شادماني، حالا همه اش تمام شده بود، و ديگر چه فرق مي کرد که چگونه گذشته بود. جوري خوابيده بود که انگار هيچوقت بيداري اي در کار نبوده است. نه آن حرص و جوش ها براي آينده ي بچه ها، نه آن وسواس راه بردن زندگي روزمره، نه آن دريغ و دردهاي روزها و سال هاي گذشته، هيچ چيز ديگر نبود، پدر شي اي شده بود که ما غرق در خاطره اش بالاي سرش مي گريستيم
هرگز حضور مرگ را اين همه نزديک نديده بودم. مرگ آن جا بود. بود. چيزي بود که به رغم حضورش به چشم نمي آمد، چيزي که اگرچه تن به هيچ فلسفه اي نمي داد اما بود. چيزي که هر چه بيشتر درباره اش فکر مي کردي، کم تر چيزي مي يافتي. مرگ با همان وضوح مبهمش آمده بود و اين بار کسي را که همه ي زندگي اش را براي ما سپري کرده بود، برده بود
خيلي زود همه آمدند و بعد صداي قرآن بود و فاتحه بود و خدا بيامرزد. و همه چيز جمع شده بود، انگار هرگز پيش از آن هم چيزي نبوده بود. پيش پاي هر کس که مي آمد بلند مي شديم، تسليتي مي گفتند، مي شنيديم، فاتحه اي مي خواندند، همراه مي شديم و باز غرق مي شديم در اوراد و اذکاري که فضا را پر کرده بودند. و گمان مي کردم اين ميان، در فاصله ي مرگ و زندگي خلائي هست، خلائي پر ناشدني، خلائی برناگذشتنی، که لبريز لفظ هاي عربي بود. لفظ هايي که پلي ميان مرگ و زندگي ساخته بودند. لفظ هايي که سکوت و ناداني و نابينايي ما را زير پروبال خود مي گرفتند. لفظ هايي که ما تا نيمه راه همراهشان شديم، جنازه ي پدر را بر موج هايشان سوار کرديم و باز گشتيم. لفظ هايي که مرا به ياد روزهاي کودکي مي انداختند. وقتي که پدر مي گفت، شب، در آن بيابان هاي درندشت، اگر از سياهي و تاريکي شبي ترسيدي که چارطرفت را گرفته است، ترانه اي بخوان، هر چه که باشد فرقي نمي کند، ترانه اي بخوان

2005-11-25T20:38:00.000-08:00

روشنفکري ديني ـ 4
شريعتي، پيامبر ناتمام
پي نوشت دکتر کاشي بر يادداشت پيشين، بهانه اي شد تا اين بحث، به گونه اي جدا از طرحي که ريخته بودم به پيش رود. از دو نکته ي نخست نوشته ي ايشان مي گذرم و مي پذيرم نگاهي که به تفکیک سرسپردگی و اندیشیدن دارم دوگانه انگار و متصف کردن حيات ديني به آن کرکگوری است. به گمان من سرنوشت دين با سرسپردگي پيوند خورده است. اين گونه نگاه، بيشتر هنگامي موجه تر جلوه مي کند که واژگاني همچون "خيل عظيم" و "انبوه" مومنان در يادداشت پيشين پررنگ تر خوانده شوند. واقعيت اين است که اين شمار "مومنان سرسپرده و نه انديشمند" است که سرنوشت دين را رقم مي زند وگرنه جامعه ديني همچون هر جامعه ي ديگري همواره به الزام متکثر است
بر پايه ي همين شمار فزون تر مومنان سرسپرده است که روشنفکران هيچ گاه نتوانسته اند دين را چنان که خواسته اند متحول کنند يا دست کم شقوق ديگري در آن پديد آورند. روشنفکران و دوستدارانشان همواره در حاشيه ي جامعه ديني زيسته اند، همان جا بر سنت سخت سرانه ي خود پايدار مانده اند و نشانشان جز تأثيراتي اندک، گاه تنها در کتاب هاي تاريخ مانده است. اين چيزي است که به پنجاه سال اخير باز نمي گردد، هميشه بوده است
برخلاف، تحول دين و يا پديد آوردن شقوقي در آن، کاري است که همواره پيامبران کرده اند. در نوشته ي پيشين گفته بودم که "روشنفکران ديني تا آن جا که به اين الگوي پيامبري تشبه کرده اند، در کار خود موفق بوده اند." دکتر شريعتي که استاد کاشي به ايشان اشاره کرده اند، نمونه اي از همين تشبه است. نمونه اي که البته به زعم من ناتمام ماند و از همين رو گرفتار بازي تاريخ شد
از بسيار درگذريم، کمترين نشانه تشبه شريعتي به الگوي پيامبري خطيب بودن او بود. او اگر تاريخ شناسي زبردست يا متفکري بسياردان بود، اين همه را خرج خطابه هايش مي کرد، خطابه هايي که وزن استدلال در آن ها اندک و بار شيوايي و شيدايي شان فزون بود. سخن چنان مي گفت که لحن گفتارش حتي به تنهايي، براي ايمان آوردن به او کافي مي نمود. فلسفه نمي بافت، سحر مي کرد و مگر ما نسل هاي پي در پي، به ساده ترين کلام، مسحور او نبوديم؟...... شريعتي اما، به سبب همان مرده ريگ آکادميکش به سيم آخر نزد. روي سخن او با آن "انبوه مومنان" نبود، سخن او با روشنفکران بود و همچون روزنامه نگاراني که به قصد خوانده شدن در تحريريه ي روزنامه هاي ديگر مي نويسند، براي کساني همچون خود خطابه مي خواند. براي قدم پيش گذاشتن، کسي مي گفت يک نفر بايد در آن توده عوام، در آن ها که هميشه بسيارند، در آن ها که ما همواره بيرون دلهايشان مي مانيم، شوري در اندازد

2005-11-21T23:48:00.000-08:00

روشنفکری دینی- 3
روشن فکری و پیام بری

دین و یا به تعبیر بهتر اجتماع دینی، حاصل دو فرایند است که یکدیگر را تکمیل می کنند. نخست ادعای قدسی بودن آموزه ها از جانب پیامبر و دوم پذیرش و گردن نهادن به این ادعا از سوی مومنان. برهم کنش این دو پاره، اجتماع دینی را بدل به آگاهی یکپارچه ای می کند که کلیت خود را وامدار این آگاهی است. همین آگاهی است که مرز میان دین دار و نادین دار را مشخص می کند، گروهی را بیرون می فرستند و گروهی را نگاه می دارد. این کلیتی است که می توان از آن انشعاب کرد اما نمی توان با چندگانگی در میانه ی آن زیست، چرا که هیچ سخن مدعی حقانیت ازلی، نمی تواند حقانیت سخنی دیگر را بر تابد
سنخ شناسی گروندگان به دین های مختلف نشان از اکثریتی دارد که در جستجوی این معنای ازلی اند. در جستجوی جایی برای سرسپردن و نه اندیشیدن، فرقی نمی کند کجا و روشن است که شانس و پیش آمدگی در این میان نقشی انکارناپذیر دارند
گرد آوردن جمع هایی اینچنین، در عمل از توانایی روشنفکرانی که نمی توانند جامه پیامبر بپوشند خارج است. آنها دستِ بالا شنوندگانی اندک در پیرامون خود دارند و تنها توانایی گردآوردن کسانی را دارند که بذر شک، شک به آن امر قدسی در دل هایشان جوانه زده است، کسانی که به دنبال پینه کردن ایمان فرسوده شان هستند. آن ها حتا توانایی خلق مناسکی متنازل را نیز ندارند. اینچنین این گروه کوچک بیرون دروازه های دین می مانند، بی آن که بتوانند اکثریت را با خود همراه کنند ویا دستِ کم قلعه ی دینی دیگری برای خود تشکیل دهند. بدین ترتیب باز در آن سو، ساکنان بی شمار شهر خدا، گروندگانی اینچنین را کسانی در حاشیه، برانگیخته شیطان یا هوای نفس، مومنانی شکست خورده و راویان روایت های مشکوکی می دانند که خداوند مهر بر دل هایشان نهاده است
به باور من، راه تغییر دین ازجمع روشنفکران نمی گذرد. تغییر دین جز از جمع مومنان پدیداری ساخته نیست. افرادی اینچنین اند که ردای پیامبری می پوشند و با درخشش پیامبرانه ای که نشانه ای از غیب است، خیل عظیم مومنان را با خود همراه می کنند. همراهی که سرانجام یا قلعه ی دین را جابجا می کند و یا بیرون آن قلعه ای دیگر می سازد
روشنفکران دینی، تا آن جا که موفق بوده اند، تشبه به این الگوی پیامبری داشته اند. در باقی موارد آن ها داعیان پیامبرانی بوده اند که بعد ها آمده اند. کسی شاید بگوید که داشتن همین نقش نیز بسیار گرانقدر است، اما ماجرا اینجاست که این میان تاریخ شعبده های فراوان دارد. شعبده هایی که گاه آموزه های روشنفکران را به ضد خود بدل می کند و کوشش تراژیک آنان را به مضحک قلمی مانند می سازد. نمونه ها فراوان اند. برای طولانی نشدن یادداشت درباره ی بازی های تاریخ سپس خواهم نوشت

2005-11-14T21:58:00.000-08:00

داستان غم انگیز تنوین

چندی است هنگام خواندن یادداشت های بسیاری از اهل فضل در وبلاگستان، چشم ما به جمال ابداعی روشن شده است که اگرچه بسیاری دوستش می دارند اما برای آن ها که دوستدار زبان فارسی اند، سوهان روح است. قصه این که در بسیاری از این متن ها، قیدهای ناسودمند تنوین دار به کار می رود، قیدهایی که زبان فارسی اگر کسی بتواند با آن سخن بگوید، نیازمند آن ها نیست. اما ماجرا به اینجا پایان نمی گیرد، نویسندگان خوش قریحه ی ما قصد کرده اند تا کلمات تنوین دار را نه با تنوین که با "ن" بنویسند.

این مشکل البته برای بسیاری اهمیت ندارد. به عقیده ی این افراد، در دنیایی که هر دم به سویی می رود، زبان نیز، ابزاری برای برقراری ارتباط است که هر روز به شکلی در می آید. اما مسئله به گمان من، ته مانده ی هویت ایرانی است که باید پاس داشته شود و به ویژه از دست هرهری مذهبان کم خوان بسیار نویس برکنار بماند. به سهم خودم برای بسیاری از این عزیزان پانوشت گذاشتم که در زبان فارسی چندان نیازی نمی افتد که قیدهای تنوینی را به کار ببریم و اگر ضرورتی بود باید آن را به همان شکل نوشت تا همه بدانند که از کجا آمده است، شاید سپس بتوان برای آن کاری کرد. اما آنارشی گری وبلاگ نویسی که در جای خود خوب است و من نیز ستایشگرش هستم، کار را از این فرهنگستان گرایی ها گذرانده است.

چند روز پیش در وبلاگ دکتر آشوری، نوشته ای در این باره خواندم که گویی به درخواست من نوشته بودند. مضمون سخن ایشان را البته من پیش تر در کتاب ارجمندشان با نام بازاندیشی زبان فارسی خوانده بودم ـ و اندک معلوماتم نیز از همین رو بود ـ اما بودن این نوشته در وب غنیمت است. خواهشمند است (به جای لطفاً یا غم انگیزتر لطفن) به آن لینک بدهید. چندگاهی بود به جان کسی، این چنین دعا نکرده بودم.

پ.ن: اگر مشکل ارتباطی پیدا نمی کردم، یکسره پارسی می نوشتم. به امید آن روز.

2005-11-10T00:46:00.000-08:00

روشنفکری دینی-2

ایمان، جان روشنفکری دینی است

آن هنگام که گفتگو درباره کلیتی با نام "روشنفکری دینی" را رها کنیم، آن چه از این بساط بر جای می ماند، زندگی و تفکر روشنفکران دینی است. زندگی هایی که گمان می کنم اگر وقتی صرف می شود، باید برای کندوکاو آن ها باشد و اگر فکری در کار هست، باید به جای گردیدن بر گرد کلی های بی مسمی، تمام همت خود را بر تجربه ی زندگی آنان متمرکز سازد. تجربه ای که در نخستین نگاه، ایمان بزرگ ترین وجه مشخصه آن است.
روشنفکران دینی ـ در معنایی به تقریب معادل مصلح دینی ـ همه مومنانی بوده اند که سودای نو کردن این پوستین کهن را داشته اند. از روشنفکران دینی مسیحیت، تا روشنفکران دینی اسلام و از آنان تا روشنفکران دینی ایران، ایمان یا چه می دانم دست کم تظاهر به آن، مهم ترین وصف روشنفکران دینی بوده است.
این کاری پیامبرانه است، و از همین روست که روشنفکرانه است. فیلسوفانه نیست و به همین سبب است که گاه دایره مربع می نماید. پس ای همه ی کسانی که ایمان ندارید، یا رسالتی خواب را بر چشمانتان حرام نکرده است، کنار بروید، راه را خلوت کنید و بازی را به پیامبران کوچکی بگذارید که بی دعوی بزرگ، درست یا نادرست، بی اختیار یا به عمد، رسالتی بر دوش خود احساس می کنند.
اینان اند که دیر یا زود، همزمان یا یکی پس از دیگری، تنها یا به یاری هم، راهی نو خواهند جست، فقهی دیگر خواهند آورد، پیروانی کثیر گرد خواهند کرد، مناسکی دیگر پایه خواهند گذاشت و بیرقی دیگر بر پا خواهند کرد.

2005-11-07T22:18:00.000-08:00

در دفاع از هویت گشوده و منتشر

کم کم دارم از طرفداران پروپاقرص وبلاگ نویسی می شوم. خوب است که می شود دکتر کاشی را هر روز دید، آن هم نه با یک سلام تند و احوال پرسی فشرده که در بیشتر وقت ها با مطلبی خواندنی در "زاویه دید"، اما این طور که پرکار می نویسند، برای همراهی با ایشان وقت کم می آوریم. یادداشت دوم نوامبر ایشان با عنوان"نسل خارپشت خصال و نسل روبه صفت" ضمن آن که توصیفی است از دو نوع شخصیت، روایتی نیز از دو نسل "انقلاب" و "نسل این سالها" به دست می دهد. روایتی که البته واجد هیچ ارزشگذاری خاص و یا دستکم آشکاری نیست، نه ستایشی است از آن نسل و نه شماتتی به این نسل.

بسیار گفته اند که دنیای جدید هویت ها را منتشر کرده است و برای زیستن هزاران راه متنوع پیش نهاده است، اما من به گمانم این بت سازی های امروز نگر و در مقابل آن ها، اسطوره سازی های گذشته نگر که هر کدام می کوشند، کلی هایی آنچنان بزرگ را به یک چوب برانند، اگرچه گاه معیارهایی خوب برای تحلیل های بخشی به دست می دهند اما می توانند همزمان گمراه کننده نیز باشند.

شاید درست تر آن باشد که توجه داشته باشیم، شخصیت های مورد نظر "آیزایا برلین"، در همه زمان ها پیدا می شوند و دنیای خدا هیچگاه نه از خارپشت تهی می شود و نز روباه، و درست تر باشد که فکر کنیم، نسل امروز هم وقتی بزرگ شد و سنش به پنجاه رسید، هر کدام (و تأکید می کنم هر کدام) از زیرمجموعه هایش در فرایندی جبری، با حذف حاشیه ها یک کل معنا بخش برای زندگی پدید خواهند آورد. کلی ِ معنابخشی که گاه دین است، گاه تفکر، گاه پول است و گاه کار، گاه خدمت است و گاه سیاست، گاه لذت است و گاه عاطلی. این همان چیزی است که در نسل انقلاب نیز بود. در آن زمان نیز، دین کلی ِ یکپارچه کننده زندگی همه کسانی نبود که انقلاب را تجربه کردند. دین چتر مفهومی گروهی بازیکنان سیاسی بود، گروهی که بدیل های نسلی آن ها امروز دموکراسی را برگزیده اند.

این که می گویم با "گذشت زمان" هر کس برای خود چتری مفهومی فراهم می آورد، البته همان فرایندی است که نیچه درباره ساختن "خود" شرح می دهد، این که خود وجود ندارد و باید آن را با حذف حاشیه ها و تنیدن بر بخشی گزیده از آن میان، ساخت. و من گمان می کنم او در اینجا بیشتر نه از یک "باید" که از یک فرایند طبیعی سخن گفته است، این که در هر حال هر کسی چیزی می شود. (این فعل "شدن" اگر با معنای قدیم ترش که در فارسی معادل رفتن است در نظر آورده شود، سخن نیچه پربار تر فهم می شود) زمان که بگذرد، بیشتر آدم ها هر کدامشان چیزی شده اند. یکی دیندار، یکی ملحد، گروهی این و گروهی آن.

این همه گفتم که بگویم اما ای کاش چنین نبود، کاش می شد چتر هویت ما و کلی ِ یکپارچه کننده شخصیت ما، نه این یا آن ایده که "گشودگی مداوم" بود، گشودگی ای که با شدن عمر منجمد نشود و همواره رو به هر چیز نو، رو به خلاقیت هیجان برانگیز حیات باز باشد. خلاقیتی که به نسبت عمر کوتاه ما، بی نهایت است. کاش می شد این گونه رو به صلب شدن نشویم، کاش می شد طبیعتی داشته باشیم که همه انحاء زندگی را ببلعد. کاش می شد بتوانیم با هزاران چشم و از هزاران "زاویه دید" بنگریم.

2005-11-05T22:54:00.000-08:00

روشنفکری دینی -1
... و زمانی که از دست می رود

استادانی ارجمند و فضلایی نام آور هستند که وقتی بخواهید نسبت روشنفکری و دین را بازگو کنند، برایتان خواهند گفت که اگر ترکیب روشنفکر دینی، ترکیبی وصفی باشد فرق می کند تا که ترکیبی اضافی باشد، که اگر نسبت این دو برابر باشد، فرق می کند تا که یکی تبع دیگری باشد، که اگر دین به مثابه مسئله تصور شود فرق می کند تا که حوزه اندیشگی باشد، که اگر مقصود از دین، دینداری و ایمان ورزی باشد فرق می کند که نباشد، که اگر... و آن قدر هر حقه ای را می گشایند و باز قصد گشودن حقه های درون آن می کنند که عمر یک نسل روشنفکری تمام خواهد شد. که تمام شد و جماعت اینک برخاسته اند که دست مریزاد. همین قدر که از روشنفکری دینی فرمودید بس است، برویم به مجلس بعدی.

2005-10-18T03:36:00.000-07:00

زندگی هنری ویتگنشتاین

ميان همه‌ي فيلسوف‌هايي كه مي‌شناسيم، ويتگنشتاين، نه به سبب جايگاه برجسته‌اش در شكل‌گيري دو گرايش فلسفي عمده، كه به خاطر چيزهاي ديگري نيز، همواره مورد توجه بوده است. كم‌تر تاريخ فلسفه‌اي خوانده‌ام كه در آن، فلسفه‌ي ويتگنشتاين در تركيبي آميخته با زندگي او، با اين كه در فاصله‌ي دو دوره‌ي فلسفي، چند سالي همه‌چيز را رها كرده در ديري به باغباني پرداخته است، كه براي خواهرش خانه‌اي ساخته است و... روايت نشده باشد. چه بسا کتاب هایی فلسفی که در آنها زندگی ویتگنشتاین محوری تر از فلسفه او روایت شده است، زندگی ای که نوعی شوریدگی و سرگشتگی وجودی در آن به چشم می خورد.
فيلسوف‌ها و نويسنده‌هاي بي‌شماري هستند كه شأني بزرگ در تاريخ فلسفه يا در دنياي ادبيات دارند، اما از اين ميان، تنها زندگي اندكي اين‌چنين به شدت با ميراث فكري به‌جاي مانده از آنان ربط يافته است. داستان ويتگنشتاين، داستاني غريب است. بسياري را ديده ام كه اين زندگي را هم‌چون قطعه‌اي هنري نگريسته، شيفته‌ي زيبايي آن بوده اند. از راسل كه خاطره‌هايش از ويتگنشتاين نقل هر مجلسي است تا هر كتاب فلسفه‌اي كه باز مي‌خواهد بگويد ويتگنشتاين پس از نوشتن تراكتاتوس، چند سالي فلسفه را به كل‌ رها كرده، به طراحي خانه‌اي براي خواهرش... همه محو يك داستان سينمايي جذاب اند. داستاني كه در برخي مواقع بسيار بيشتر از اصل فلسفه او براي دوستدارانش برانگيزاننده بوده است.
در كنار ويتگنشتاين، مي‌توان از سقراط و يا حتا از صادق هدايت نويسنده‌ي نامي ايران نام برد. سقراط خود به اين نكته واقف بود، كه شب واپسين به يارانش ‌گفت، اگر بگريزم، پس فلسفه‌ام و همه‌ي آن مباحثات اخلاقي‌ام را چه كنم؟ اين‌چنين سوداي تمام كردن و به كمال رساندن زندگي شخصي و آراستن آن در قالب يك كل پيراسته و هم‌نگر، مثل خودكشي هدايت و يا ماندن و پذيرفتن مرگ توسط سقراط، در اساس يك كنش هنري است، اگر نگوييم سينمايي است.
بعضي وقت‌ها فكر مي‌كنم كار ويتگنشتاين هم، چيزي شبيه كار اين دو بوده است. ويتگنشتاين آن‌قدر باهوش بود كه در همان اوان كه مي‌خواست فلسفه‌اش در باب تناظر يك به يك كلام و جهان را كامل كند، عيب‌هاي آن را دريابد و بداند كه چيزي از تأثير زمينه در اين فلسفه نگنجانيده است. او فهميده بود كه هر دوي اين طرح‌ها را ‌مي‌توان در انداخت اما شايد ترجيح مي‌داد تا آن‌ها را به قصد آن‌كه به روشني از يكديگر متمايز باشند، در جاي‌هايي متفاوت و با فاصله بيان كند. فاصله‌اي كه به هوشمندانه‌ترين شكل با كنارگذاشتن چندين ساله‌ي فلسفه شكل گرفت. ويتگنشتاين خود مي دانست كه باز مي‌گردد تا بخش ديگر داستانش را بگويد. آخر تراكتاتوس‌ ـ اين گزاره كه درباره‌ي آن‌چه نمي‌توان از آن سخن گفت بايد سكوت كرد ـ بسيار شبيه تكنيكي تلويزيوني است كه در آن، بخش اندكي از وقايعي را كه بايد در قسمت ديگر سريال شاهد بود، پخش مي‌كنند تا بيننده را براي ديدن تمامي آن واقعه در قسمت ديگر سريال به اشتياق بياورند.

2005-10-11T04:01:00.000-07:00

روشن‌فكر بودن و زندگي كردن

زندگي هرروزي، شرط‌ها و الزامات خاصي دارد كه سرپيچي از آن‌ها به سادگي ممكن نيست. شايد كسي در مقام سخن، عليه زندگي هرروزي موضع بگيرد اما سرانجام ناچار است به قواعد و بايستگي‌هاي آن، تن در دهد. روشنفكران، مثال بارز اين نحو از زندگي اند. آن‌ها در حالي كه از دامان برخي سخن‌ها آويخته اند، مدام از زندگي هرروزي، از ابتذال حاكم بر رفتار آدم‌هاي معمولي و از يكنواختي، بي‌آرماني و بي‌انديشگي اينگونه زيستن سخن مي‌گويند و هم‌زمان با تلقي و انتساب گونه‌هاي مختلف فرزانگي، خود را از اين فرايند كنار مي‌گذارند. مستند آن‌ها در اين تمايزگذاري، تنها همان آويختن به دامان سخن‌هاي روشنفكرانه است وگرنه روشن است كه آن‌ها به كلي از اين شيوه‌‌ جدا نيستند و بر زندگي آن‌ها نيز همان ابتذالي حاكم است كه بر زندگي هر آدم معمولي ديگر.
اما ريشه‌ي اين تلاش براي جدا كردن خود از انبوه آدم‌هاي معمولي چيست؟ آيا به راستي در اين سخن‌ها تلاشي ژرف براي دستيابي به حقيقتي نهفته است؟ آيا آن‌ها همه شيفتگاني اند كه جانشان از زندگي‌هايي اينچنين مبتذل ملول و در آرزوي مرهم نهادن بر حيرتي ديرپاست؟ نه. من فكر مي‌كنم كه در بسياري موارد و شايد در تمامي آن‌ها چنين چيزي در كار نيست. هيچ حيرتي در كار نيست. هيچ پرسش بنياديني وجود ندارد. زندگي روزمره همه چيز را چون گردابي در خود فروبلعيده است كه هر روز فرو مي‌بلعد. همه‌ي اين پرسش‌ها و همه‌ي اين پاسخ‌هاي خردورزانه، از منظري، بيش از آن‌كه سوداي حقيقتي بر آن‌ها مستولي باشد، نحوي از تلاش‌هاي زيبايي‌شناسيك اند. نحوي سرپوش‌گذاري بر تكرار بي‌پايان زندگي هر روزي با شرط‌ها و بايستگي‌هاي تخطي‌ناپذير اند. در واقع، در اين‌جا اين محصول فرعي روشنفكري است كه عايدي اصلي را تشكيل مي‌دهد. آن‌چه از آن با نام محصول اصلي ياد مي‌شود، سخن‌هايي اند كه راه به هيچ جايي نبرده اند.
انسان‌ها به همان شيوه‌ كه ميان خود و حيوانات مرزبندي مي‌كنند تا بر حيوان بودن خود سرپوش بگذارند، ميان گروه هم‌نوعان نيز مرز مي‌گذارند تا بر معمولي بودن خود سرپوش بگذارند. بخش مهمي از ميراث روشنفكري و فرزانگي تلاش براي سرپوش گذاشتن بر حقيقت زندگي‌هايي است كه گاه از معمولي نيز معمولي‌تر اند.

2005-09-24T22:57:00.000-07:00

مصدق جايي همين‌ طرف‌هاست

در جريان سفر هيئت ايراني براي شركت در مجمع عمومي سازمان ملل متحد، دكتر علي لاريجاني هنگام سخن‌راني در جمع برخي ايرانيانِ مقيم نيويورك، از جمله، تلاش دولت براي راه‌اندازي تأسيسات اتمي را با تلاش دكتر مصدق براي ملي‌كردن صنعت نفت مقايسه كرده بود. نقل كرده اند كه يكي از حاضران با صداي بلند پرسيده است، شما كه اين‌گونه از مصدق ياد مي‌كنيد، چرا حتا هيچ خياباني را به نام او نكرده ايد؟ پاسخي كه علي لاريجاني به اين پرسش داده است، در جاي خود خواندني است. گفته است كه "مصدق در قلب ماست" و...

پاسخ علي لاريجاني البته در نوع خود ديپلماتيك است، از آن‌گونه سخن‌هاي گِرد بي‌زاويه‌اي است كه كسي را نمي‌رنجانند و همزمان، پرسنده را از سر باز مي‌كنند. با وجود اين، دست‌يازيدن به چنين پاسخي، از ميان همه‌ي پاسخ‌هاي ديپلماتيك ممكن، براي من قدري جالب است. ماجراي حضور مصدق در قلب "ما"؛ بله اين ماجرايي شگفت و درازدامن است.

از اين ماجرا دو روايت مي‌‌توانيم به دست بدهيم: روايت بدبينانه آن كه علي لاريجاني نيز مي‌داند مصدق در قلب ايراني‌هاست. از اين‌‌رو با به‌كارگيري "ما"يي جامع مي‌كوشد خود را با جمع يكي كند و از فايده‌هاي چنين يگانگي‌اي در جريان استدلالش بهره بگيرد. روايت خوش‌بينانه اما با اين پرسش آغاز مي‌شود كه در آن بزنگاهي كه بايد پاسخي سريع به پرسنده‌اي بي‌پروا داد، چرا اين جواب و تنها اين جواب به ذهن مي‌رسد و چرا تنها لحظه‌هايي بعد كه ماجرا گذشته است، سخنران به هوش آمده، مي‌كوشد تا طبق معمول يادي هم از مجاهدت‌هاي آيت‌الله كاشاني بكند؟

فكر مي‌كنم، اين بيشتر بدان سبب است كه مصدق به‌راستي در قلب آقاي لاريجاني هم هست كه اگر نبود، اين سخن بر زبانش نمي‌رفت. در واقع يكي از اولين گروه‌هايي كه كم و كاستي‌هاي يك ايدئولوژي مستقر را مي‌فهمند، همين دولتمردان درس‌خوانده‌اي هستند كه در ساختار حكومت، به مدارج بالا مي‌رسند. اين‌ها هستند كه در عمل كاستي‌هاي گفتماني را بازيگرش هستند، احساس مي‌كنند و مي‌فهمند اين جا، صندلي خالي كسي است، كسي كه حذف شده است، كسي كه هيچ كسي نمي‌تواند جاي خالي او را بگيرد.

اما به‌راستي چرا هيچ خياباني به نام مصدق نيست؟ قلب آن ايدئولوژي كه مصدق در آن جاي ندارد كجاست؟

2005-09-14T05:16:00.000-07:00

دكتر كاشي هم...

دوست خوب و استاد دانشمند ما، جناب آقاي دكتر كاشي هم در وبلاگستان زاويه‌ديد ي درست كرده است. دكتر كاشي استاد علوم سياسي دانشگاه علامه طباطبايي است، اما بيشتر به خاطر پژوهش‌هايش در حوزه‌ي فرهنگ سياسي و به خاطر بيان نقطه‌نظراتش پيرامون شرايط فرهنگي، اجتماعي و سياسي ايران شناخته شده است، نقطه‌نظراتي كه مهم‌ترين وجه مميزه‌ شان، برخورداري از پشتوانه‌ي غني فكري و تئوريك است. زاويه‌ي ديد را كه از نظر مي‌گذارندم، ديدم خوب شروع كرده‌ اند. تئوريك و آكادميك، و چون ايشان را مي‌شناسم مي‌دانم كه خوب هم ادامه خواهند داد. فرايند پيوستن آكادميسين‌ها به وبلاگستان، در كل خوب است. چرا؟ چون اصولا اگر برخي آدم‌هاي متفكر در وبلاگستان چيز بنويسند، ما هم مي‌توانيم خودمان را قاطي آن‌ها كنيم و جلوي آن‌ها كه مي‌گويند وبلاگستان حرفي براي گفتن ندارد، در بياييم.

2005-08-16T00:01:00.000-07:00

نكته

مي‌گم اين سوم تير هم دوم خردادي بود واسه خودش.

2005-07-31T22:37:00.000-07:00

گنجي، زندگي و سياست

وقتي كه بابي ساندز مرد، ما بچه بوديم، وقت‌هايي كه خيلي‌هاي ديگر مردند ما نبوديم.
هميشه‌ي تاريخ كساني بوده اند كه مرده اند و هميشه‌ي تاريخ كساني بوده اند كه كشته‌ اند. هميشه آرمان‌هايي بوده است كه بشود به خاطرش مرد و هميشه چيزهايي بوده است كه بشود به خاطرش كشت. قصه‌ي دنيا تمامي ندارد. رنگ از پي رنگ مي‌آيد و مي‌رود و بشر انگار نه انگار كه اين‌ها را باري و بارهايي ديگر ديده است، باز هم همه چيز را جدي مي‌گيرد.
حكومت‌گر حكومتش را چندان كه گويي تا به قيامت حكم خواهد راند دوست مي‌دارد و مبارز چنان كه گويي دست‌كم خونش، در راه آرماني كه دارد، اثر خواهد كرد، مبارزه‌اش را تا پاي مرگ پيش مي‌برد. چه حكومتي، چه اثري؟ نه هيچ حكومتي به هيچ حاكمي وفا كرده است كه اگر چنين بود بايد امروز نيز پادشاهان باستان فرمانروا بودند و نه هيچ خوني حقيقت را براي هميشه بر مسند نشانده است كه اگر حقيقتي بود و اگر براي هميشه بر مسند بود، اين همه رنج در جهان نبود.
تاريخ را كه نگاه مي‌كني، تلاشي مداوم براي ثابت نگهداشتن بلبشويي مي‌بيني كه هيچ نظمي نمي‌پذيرد. دو صباح از حكومتي گذشته، ناگهان بانگي برمي‌آيد كه خواجه مرد و چهار روز از كربلا نگذشته، ديگر نه شمري برجاي مي‌ماند، نه منتقمي، كه لاجرم هر كه ديگر به آن جرم كشته مي‌شود، كسي ديگر است.
حالا گيرم كه مبارزي يا دوست‌دار مردمي، حكومت را به رنج از آنان كه نمي‌پسندد، گرفت و به مردم داد، خوب باز چهار روز ديگر، به يك طريق ديگر، يكي ديگر سر همه را با يك خروس قندي گرم كرده، حكومت را از چنگشان در مي‌آورد و باز همان مي‌شود كه بود. و مگر مردم كي هستند كه از جان تو بالاتر باشند؟ چه كاري است كه جان بدهي تا زندگي مردمي را بهتر كني كه با زندگي‌شان به تو ثابت مي‌كنند تمامي آرمان‌هايت كشك بوده است.
بعضي وقت‌ها فكر مي‌كنم دنيا با آن زمان كه فلاسفه مي‌‌گفتند خواء بوده يا كائوس و از اين حرف‌ها، هيچ فرقي نكرده است. اصلاً كي گفته است كه ما از عالم كائوس درآمده‌ايم. ما هنوز همان جائيم. ما به مدد نام و مقوله مي‌خواهيم بگوييم كه دنيا عوض شده است. نه عوض نشده است. دنيا هيچ وقت عوض نمي‌شود.
خيلي بدبينانه است نه؟ اين‌ها را همه در خيالم به اكبر گنجي مي‌گويم.
اما بعد فكر مي‌كنم بعيد است اين چيزهايي كه به ذهن مي‌رسد به ذهن گنجي نيامده باشد. پس چرا اين كار را مي كند . از كسي كه انتظاري نيست، نيست. ولي گنجي كه بايد دنيا را شناخته باشد يا دست‌كم بايد ساعتي از اين منظر كه من به دنيا نگاه مي‌كنم به آن نگاه كرده باشد. نه من فكر مي‌كنم او به اين‌ها انديشيده است. ولي مسئله‌ي او چيز ديگري است كه فكر مي‌كنم سياست نيست. يا اگر هست، سياست بهانه‌اي است. شايد اشتباه باشد ولي، خوب در شرايطي كه همه درباره‌ي گنجي حرف مي‌زنند دو كلمه‌ي من هم به جايي بر نمي‌خورد كه مشكل گنجي نه اين يا آن نظام سياسي كه نديدن آن زيبايي‌هاست كه مولوي فرموده بود. راستي كجاست آن دنياي زيبايي كه همه عشق و همه شور و همه مستي بود؟ اگر نظامي غير عادلانه است، خوب شايد بعضي بگويند نظام زمينه‌اي اش هم غير عادلانه است. آن نظام است كه به اين نظام‌ها مجال مي‌دهد.
از اين دنيايي كه من ترسيم كردم، حال خودم هم بد مي شود، ولي واقعيتش من دنيا را كمابيش همين طوري مي بينم. خيلي‌هاي ديگر هم اگرچه نه به اين تندي ولي در باطن ماجرا چنين دركي از آن دارند. اين دنيايي بدون زيبايي است.
تصور مي‌كنم دقيقاً از همين تصوير از دنياست كه سياست بهانه‌ي گنجي مي‌شود، براي نارضايتي از حيات. براي اعلام تنگي نفس در دنيايي كه از قضا در اينجا و اكنون ايدئولوژي الهي‌اش با ايدئولوژي سياسي‌اش يكي شده است. اين كه دنيا زيباست و اين‌كه ما زيباييم. اين‌كه همه چيز در كمال نظم و دقت است و هيچ چيزي كم نيست. اين‌كه زندگي هم انگار يك نظام سياسي است كه نظمش كائوس است ولي بايد به آن گفت نظم و حتا بر اساس آن برهان هم اقامه كرد.
انسان، در آن معنا كه گنجي هست، نه در آن معنا كه منم، در اين دنيا چه مي‌تواند بكند؟ جز اين كه اين تحفه‌ي صدبار منت را بر درفش كند كه پيشكش، كه اين نظم سياسي‌ات است و آن نظام كائناتت.
مولوي بيايد جواب بدهد.
اين شايد زيباترين كاري باشد كه كسي بتواند به اعتراض بكند. اصلا اگر كسي بخواهد اعتراض كند، اين آخر اعتراض است. قهر كردن و سينما نرفتن كه اعتراض نيست. فكر مي‌كنم راز وجودي تا پاي جان ايستادن همه‌ي آدم‌ها، همه‌ي آن‌ها كه در تاريخ مانده‌اند همين است.
البته علماء گفته اند كه اين نحوه‌ي نگرش خشن است. انگار به زبان بي زباني دارند مي گويند كه در اين نظم مستقر حتا حق پس فرستادن هديه‌ هم به رسميت شناخته نمي‌شود.
و اين جوري بود كه شاعر گفت : " تا شقايق هست، زندگي بايد كرد"

2005-06-27T02:30:00.000-07:00

اهل عزاي حسين، جمله سلامٌ عليك

از آن روز كه در معيت دوستان به جلسه‌ي وبلاگ‌نويس‌هاي ستاد دكتر معين رفتيم، تا امروز كه معين و بعد از او هاشمي رفسنجاني به رحمت ايزدي رفت چيز زيادي ننوشتم. دنبال مشكلات زندگي بودم. از همان‌ها كه در برنامه‌ي آقاي احمدي‌ نژاد هم به آن‌ها اشاره شده است. ايشان انشاءالله اين قبيل مشكلات را حل خواهند كرد. البته ايشان اگر زحمت كشيده خود ما را حل نكنند، شخصاً انتظار زيادي نخواهم داشت.

در كنار آن مشكلات، اين يكي دو هفته، مثل خيلي‌هاي ديگر، داد زدم، سر چارراه بحث كردم، پوستر چسباندم، ميتينگ رفتم، يار دبستاني خواندم، تلفن زدم، هشدار دادم، زيراب زدم، حرص خوردم، چانه زدم، پيغام فرستادم، تبليغ كردم، راي دادم و البته و صد البته آخر همه‌ي اين‌ها ضايع شدم.

ضايع شدن كه بد نيست، خدا آدم را آن دنيا ضايع نكند.

حالا هم برگشته ام سر خانه‌ي اول. روز از نو روزي از نو.قصد ندارم با تحليل‌هايي كه صدتاش را بدهي يك رأي عوضش به تو نمي‌دهند، خودم را تسكين بدهم. مشكل ما مثل هميشه‌ي تاريخ، سه چيز است: مردم ناآگاه، روشنفكران تنبل و سياستمداران بي‌عرضه.

جاي اين عرضه در سياست ما، به انصاف خالي است.

2005-04-18T03:24:00.000-07:00

بار خورد رفتيم

با اسماعيل رفته بودم ستاد انتخاباتي دكتر معين، نه كه بخواهم اصلاحات را يك گام به پيش ببرم. مي‌خواستم به‌رسم ادب، سري زده باشم به استادم دكتر هادي خانيكي، كه خدمتش ارادت دارم و اين‌ روزها جاي خالي‌اش در وزارت علوم گل گذاشته‌ايم. نشستيم و به قدر خوردن يك استكان چاي حرف زديم و اين درست يك ربع مانده به قرار بلاگرها با مسئولان ستاد انتخاباتي دكتر معين بود. اسماعيل چنان كه افتد و داني بلاگري است تمام، پس درست آمده بود، نشست تا در جلسه‌ي بلاگرها باشد. من اما ترديد داشتم كه بمانم يا برخيزم كه يادم آمد اي دل غافل، من هم وبلاگ دارم. من هم نشستم. نيش حضرت استادي باز شد كه قله‌ي اورست را هم يكي از همشهري‌ها همين‌جوري فتح كرده بود.
اندك اندك جمع مستان رسيدند و ما كه پيش از اين، وبلاگ را چيزي در حد ارتباط با اجنه و عالم متافيزيك مي‌دانستيم،‌ يك‌باره ديديم اي بسا جان‌ها كه پشت اين نقاب اند. خيلي‌ها آمده بودند، خيلي‌ها كه از قضا در بلاگستان مشهور‌ـ اند. لينك‌هاي اسماعيل را كه دنبال كنيد، لينك‌هاي ديگري در مي‌آيد كه فهرست حاضران را كامل مي‌كند و بعد مي‌توانيد همه‌شان را دستگير كنيد. از سياسيون هم هادي خانيكي، تاج‌زاده، امين‌زاده، سحرخيز، عرب‌سرخي و سرور تپل‌هاي دو عالم حضور داشتند.
حرف‌ها بيشتر بار انتقادي داشت. اين كه اصلاح‌طلبان با شفاف‌نبودن و با دوپهلو سخن گفتن و اين‌پاو‌آن‌پا كردن همه‌ي برگ‌ها را سوزانده اند و حالا با ريزش بسياري از نيروهايشان و در ميانه‌ي بي‌اعتمادي مردم، آن هم با كانديدايي كه كاريزما هم ندارد، وارد كار شده اند. نتيجه‌اي هم كه از سخن خود بلاگر‌ها در مي‌آمد، اين بود كه خوب باز هم چاره‌اي نيست جز اين كه به معين رأي بدهيم چون بقيه خيلي ضاقاط ـ تركيبي از ضايع و قاطي ـ هستند.
يكي دو نكته از آن جلسه در ذهنم هست كه چيزهايي درباره‌شان خواهم نوشت. از جمله درباره‌ي سياست‌ورزي و شفافيت.

2005-03-07T02:25:00.000-08:00

هلا هلا چه همتي

اپيزود اول:
پاييز1379، در آن دهكده‌ي ملال، در دبيرستاني كه جوانان انقلابي، نام معلم شهيدشان دكتر علي شريعتي را بر آن نهاده و آن‌قدر اصرار كرده اند كه آموزش و پرورش منطقه هم آن را پذيرفته است، دانش‌آموز كلاس چهارم رشته‌ي تجربي ام. اندكي از اين كه اكنون هستم، تخس‌تر.
ميان همه‌ي معلم‌ها، تنها معلم انشاء، آن‌قدر ساده‌دل و مشنگ است كه بتوان خستگي فيزيك و شيمي خواندن را، سر كلاسش از تن به در كرد. هر بار كه قرار است انشايي بنويسم، فوري دست به كار خلق مي‌شوم. جمله‌اي يا پاراگرافي را به دقت مي‌آرايم و يك‌راست نسبتش مي‌دهم به آناتول فرانس، به دكتر آريان‌پور، به طالبوف، به صادق هدايت،‌ به اشپنگلر يا زبانم لال به...
آقاي علي‌نيا، توي كلاس قدم مي‌زند. انشاء كه تمام مي‌شود، با تحسين به هم‌كلاسي‌هاي خنگ من مي‌گويد، ببينيد وحيدي مطالعه دارد، كتاب مي‌خواند، طبيعي است كه بتواند از اين فاكت‌ها در انشاهايش استفاده كند. من سينه‌ام را جلو مي‌دهم.
دمدماي زمستان اما از اين حال‌كردن يك‌نفره خسته مي‌شوم. ماجرا را براي يكي لو مي‌دهم و بعد او به ديگري و او به ديگري و... كل كلاس مي‌فهمند. هفته‌ي بعد تا زبان باز مي‌كنم كه علامه طباطبايي فرموده‌اند "مشورت كنيد كه مشورت خيلي خوب است"، صداي هرّ و كرّ‌ از هر طرف بلند مي‌شود. آقاي علي‌نيا نمي‌داند خنده براي چيست. اين هفته همه‌ي بچه‌ها كتاب‌خوان شده‌اند. از لنين تا رابينسون كروزوئه، به همه فاكت داده‌اند.

اپيزود دوم:
چيزي نزديك دو سال بعد.
به‌تقريب، همه‌ي نوشته‌هاي دكتر را خوانده‌ام. چه اوجي دارد اين مرد، چه شكوهي در كلامش نهفته است، چه سوادي، چه بينشي، چه دانش بي‌بديلي در سينه‌ دارد. اگر روشنفكرهاي ما قدري از دانش عميق شريعتي بهره داشتند، و به اندازه‌ي او دردآشنا بودند، همه‌ي مسائلمان حل شده بود.
"اسلام‌شناسي" را كنار مي‌گذارم، "جامعه‌شناسي اديان" را برمي‌دارم، اين را كنار مي‌گذارم، "ما و اقبال" را بر مي‌دارم. آه "كوير"! بگذار يك بار ديگر بخوانمش. حالا عيد است و من "گفتگوهاي تنهايي" مي‌خوانم. اگر بشود يك روز اين "دفترهاي سبز" پروفسور شاندل را گير بياورم، به‌حتم ترجمه‌اش خواهم كرد.

اپيزود سوم:
اسفند 1383 است. تهران حال و هواي عيد گرفته است. با هومن و احمد از مراسم ختم مادر ناصر برمي‌گرديم. هوا خوب است، كمي قدم بزنيم.
حرف توي حرف مي‌آيد. احمد از كتابي مي‌گويد كه چندوقتي است درباره‌ي شريعتي منتشر شده است. توي ذهنم مي‌گذرد كه احمد جان بي‌خيال شو، ديگر حتا كويريات شريعتي هم چنگي به دل نمي‌زند. اسلامياتش كه آن‌طور شد و اجتماعياتش آن‌طور. مي‌‌گويد علي رهنما در "علي شريعتي: مسلماني در جستجوي ناكجاآباد" نشان داده است كه برخي شخصيت‌هايي كه دكتر به آن‌ها استناد كرده،‌ وجود خارجي ندارند، زاييده‌ي تخيل خودش بوده‌ اند.
- مثلاً؟
- مثلاً كسي به اسم پروفسور شاندل.
يك سطل آب يخ روي سرم خالي مي‌كنند. همه‌ي آن شور و شوق‌ها و عشق و علاقه‌ها و با ولع‌خواندن‌ها و دل‌بستن‌ها از پيش چشمم رژه مي‌روند. احساس مي‌كنم آقاي علي‌نيا معلم انشاي چهارم تجربي در دبيرستان دكتر علي شريعتي هستم.
نيم ساعت بعد در نشر ثالث دنبال شاندل مي‌گرديم. درست است، استاد هر چه را كه لازم داشته اند اما نبوده است، خلق مي‌كرده اند، دستشان درد نكند. اعتراف مي‌كنم با همه‌ي بدبيني‌ها و فاصله‌گرفتن‌هايم از شريعتي، فكر اين‌جا را نكرده بودم.
شاندل معادل فرانسوي شمع،‌تخلص شريعتي بوده است كه گاه با املاي chandel گاه با املاي shandel و گاه به صورت schandl ضبط شده است. خوب اين هم يك جور بازگشت به خويشتن خويش است، از نوع دقيقاً اخلاقي‌اش. رهنما بعد البته كوشيده است تا يك توجيه عارفانه ـ رمزآلود براي اين كار دست و پا كند، اما به نظر من اين يك scandal به تمام معني است. نشانه‌اي بر اين كه سال‌هاست هر چي مي‌بافيم خالي‌بندي است. نشانه‌اي كه جداي دلايل ديگر،‌ سرنخي درست از تحليل نوشته‌هاي شريعتي به دست مي‌دهد. هلا هلا چه همتي،‌ معلم شهيد ما، دكتر علي شريعتي.

2005-01-01T04:06:00.000-08:00

مصاحبه‌ با دكتر معتمدنژاد

چند وقتي پيش از اين، در جريان يك كار پژوهشي، با استاد عالي‌قدر، دكتر معتمدنژاد، كه سال‌هاي 78 تا 80 (پير شديم ديگه!) در دانشكده‌ي علوم ارتباطات اجتماعي پيشش درس خوانده بودم، گفتگويي صورت دادم. صحبت‌هايي درباره‌ي تاريخچه‌ي رشته‌ي علوم ارتباطات اجتماعي و وضعيت علوم انساني در ايران.

مصاحبه مانده بود تا اين‌كه دوستان مركز پژوهش‌هاي ارتباطات آن را ابتدا در سايت "ايران و جامعه‌ي اطلاعاتي" و بعد در سايت "همايش بزرگذاشت دكتر معتمدنژاد" منتشر كردند. فقط فراموش كرده بودند كه مصاحبه به سعي اين حقير بوده است. همايش كه تمام شد، البته اسم ما را هم بالاي مطلب گذاشتند. فقط به نظر مي‌رسد نسخه‌اي را كه ويرايش كرده بودم، گم كرده‌ اند، چون اين نسخه پر از غلط است. بايد زنگ بزنم و ... اوه، كار دنيا تمامي ندارد.

2004-12-21T01:51:00.000-08:00

هستي ترجماني

مراد فرهادپور و اميد مهرگان در روزنامه‌ي شرق، مطلبي نوشته، ترجمه‌ي دكتر زيبا جبلي از "پديدارشناسي روح" را بررسي كرده اند. نقد و بررسي "فرهادپور ـ مهرگان" طبق معمولِ صناعت ترجمگي و مطابق حال و هواي استاد فرهادپور، ضعف‌هاي ترجمه را ريشخند كرده، نشان داده است كه "اصل" مطلب چيز ديگري بوده و هگل طور ديگري مقصود داشته است. بعد هم نصيحت‌هايي شده است تا روندگان راه فلسفه، در برگرداندن متن‌هاي طراز اول فلسفي، سنجيده‌تر عمل كنند.
من با اصل دعوا كاري ندارم، چه خود با بخشي از مدعاي نوشته‌ي فرهادپور و مهرگان هم‌داستان‌ ام. اما اين‌جا تنها مصدع آن لحني مي‌شوم كه در نقد اين دو بر ترجمه‌ي خانم جبلي به كار رفته است. لحني كه داراي تمامي مشخصه‌هاي يك متن صنفي است و با تمام قدرت از قلمرويي پاس‌داري مي‌كند كه بايد از حضور كساني كه صلاحيت‌هاي لازم را نيافته‌ اند دور نگاه داشته شود. توضيحات آخر متن، به‌ويژه با به‌كارگيري لحني تمسخر‌آميز و استادانه در پي نشان دادن اين است كه امر ترجمه كاري سترگ است و چنان نيست كه هر كسي بتواند از عهده‌ي آن برآيد و خلاصه اين‌كه بايد دود چراغ خورد.
اين اولين باري نيست كه درباره‌ي ترجمه‌ي متن‌هاي فلسفي، بحث‌هايي از اين قبيل در مي‌گيرد. در اساس، بسياري از رديه‌هاي فلسفي در كشور ما، ساليان درازي است كه بر محور "ترجمه‌ي صحيح‌اش آن‌طور كه شما فهميده‌ايد، نيست" مي‌گردد. به تعبير ديگر، بخش مهمي از فلسفه‌ي ما توضيحاتي پيرامون "سوء تفاهم‌"هاي برخاسته از ترجمه است. در هر حال فلسفه‌ي ما هم گوشه‌اي ديگر از هستي ترجماني ماست كه در قياس با اصل‌اش ـ آن‌گونه كه مي‌گويند ـ تصويري كم‌رنگ، مغشوش، گاه نامفهوم و گاه يكسره غلط‌انداز دارد.
چنين مي‌نمايد كه اصل‌ فلسفه‌ي ما و پيش از آن، اصل وجود ما جاي ديگري است و فلسفه‌ي ما و وجود ما ماننده‌ي اشباح غار افلاتون، سايه‌هايي اند كه بر ديوار مي‌جنبند. اين ميان فاصله‌اي به بزرگي "زبان" قرار دارد، فاصله‌اي كه هيچ‌گاه نتوانسته‌ايم از وسط برش داريم. جوك بامزه‌اي است اين‌كه بر اثر چه اتفاق‌هاي تاريخي‌ باربط و بي‌ربط، اين مرز هم‌چنان سالم مانده است، درست مانند مرزي كه سال‌هاي دراز، جهان خاكي را از دنياي بالاتر و برتر متافيزيك جدا كرده است. به مدد همين جدايي ناپيمودني است كه مترجمان در كشور ما جايگاهي برجسته، جايگاهي در مقام پيامبران بني‌اسرائيل يافته‌اند، يا در اين موضوعي كه گرفتار آن ايم، "مترجمان" در مقام "فيلسوفان" نشسته اند.
آورده اند كه قوم بني‌اسرائيل در تاريخ خود، صدوبيست‌و‌چهار‌هزار پيامبر داشته‌اند؟ آن وقت‌ها كه در كتاب "ديني" اين را مي‌خواندم، از اين همه ترافيك ميان عالم غيب و عالم شهادت در عجب بودم كه اگر اين همه پيامبر آمده و رفته اند، چرا مسئله‌ي پيام الهي بازهم مدعي‌الطرفين باقي مانده است. در ايران نيز، پس از اين همه "پيام‌آور ـ مترجم"، باز هم هگل، هايدگر، كانت،... و همين‌طور بگير و بيا تا دريدا و... هم‌چنان در هيبتي رازآلود ماننده‌ي كيفيت ذات حضرت باري، در ابهام باقي مانده اند.
درست است! همين اندك آشنايي با فلسفه‌ي غرب را هم به مدد مترجم‌ها به دست آورده ايم، چه حتا مي‌توانيم بگوييم برخي فيلسوفان مانند افلاتون و نيچه را به ياري برخي پيام‌آوران اولوالعزم به خوبي مي‌شناسيم، اما حرف من اين نيست، چون مي‌بينم كه اصلاً راه اين نيست كه امتياز تردد ميان دو دنيا تنها در دست يك عده باشد. حتا نمي‌گويم كه شمار اين صنف را زياد كنيم، چه صدوبيست‌وچهارهزار پيامبر هم نتوانستند مشكل بني اسرائيل را حل كنند.
اگر "شيطنت" كنيم بايد بگوييم كه بخش مهمي از اين ابهام، مال خود همين پيامبراني است كه بازي را جوري پيش برده اند كه ما دائم به حضور آنان محتاج باشيم، پيامبراني كه اگر كنار بكشند، اوضاع بهتر خواهد شد. به نظر مي‌آيد كار پيامبران بني‌اسرائيل نيز شكستن مرز فيزيك و متافيزيك نبود، كار آنان تردد ميان آن مرز بود. وجود آنان و وجود آن مرز انگار كه يكي باشد،‌ با هم پيوند خورده بود. مرز متافيزيك و فيزيك از كوشش‌هاي مجدانه‌ي آنان جان مي‌گرفت و هر دم قوي‌‌تر و تازه‌تر مي‌شد.
مترجمان هم بر پيله‌ي مرز زبان مي‌تنند. كار آنان برداشتن آن نيست، كار آنان قوي‌تر كردن اين مرز است و شما آخرش نخواهيد دانست كه آن پشت، آن‌سوي مرز زبان را مي‌گويم، آخرش چيزي بوده است يا نه؟

2004-11-30T01:57:00.000-08:00

پرسش

اگر قانون‌هاي اخلاقي نبودند، ما چه چيزي را مي‌شكستيم؟

2004-10-12T01:14:00.000-07:00

فيلسوف‌ها هم مي‌ميرند

دريدا مرد و مگر قرار بود زنده بماند؟

در دنيايي كه پيامبران هم مي‌ميرند، در دنيايي كه حتا مسيح پسر خدا مي‌ميرد، فيلسوف چه‌کاره است که بيش از آن که زنده مي‌ماند، زنده بماند؟ و مگر فيلسوفان چه گلي به سر زندگي زده اند كه بخواهد نگاهشان دارد. زندگي حتا پيامبران را وقتي که کارشان تمام مي‌شود، از قلمرو خودش بيرون مي‌اندازد. پيامبراني که از قضا مي‌کوشند تا با جمع‌کردن و تلنبار کردن "معنا"، شنوندگان‌شان را متقاعد کنند که "نگران نباشيد، همه‌چيز سرجاي خودش است و اوضاع به زودي درست مي‌شود. ما از نقطه‌ي "الف" آمده ايم و به نقطه‌ي "ب" مي‌رويم."
فيلسوف‌ها اما برعکس اند، اين‌ها برخلاف پيامبران، زيراب حيات را مي‌زنند. تاريخ فلسفه را بخوانيد، حتا آن‌ها که همت به خرج داده و خواسته اند تا جانب خوش‌بيني را بگيرند، آن‌قدر حرف زده‌ اند و چون و چرا کرده اند که آدم يقين مي‌کند، به قصد مي‌خواهند روي چيزي سرپوش بگذارند. يكي نيست بپرسد، اگر کار دنيا اين‌گونه كه مي‌فرماييد، به‌سامان است، ديگر چه نيازي به اين همه توضيح و شرح و تفصيل دارد!
حالا آقاي دريدا را بنگريد که نه تنها فيلسوف است که ايده‌ي اصلي‌ فلسفه‌اش هم زيراب‌زني ـ‌معادل دکانستراکتيو من براي دکانستراکشن‌ـ است، افزون بر آن، موضوع فلسفه‌اش هم بررسي فلسفه است. چند تا شد؟

خاطرم هست يک بار يکي از سايت‌هاي تخصصي فلسفه، کاريکاتوري را به نمايش گذاشته بود که در آن، در حالي که فيلسوفان دور يک ميز در حال گفتگو بودند، دريدا آن زير، داشت پايه‌هاي ميز را اره مي‌کرد.
اين‌چنين، دريدا حتا با جمع کردن و تلنبار کردن معنا روي ميز فيلسوفان هم مخالف است. آن‌چه من از او مي‌فهمم، توجه دادن به اين است که آقا، خانم! خودتان را خسته نکنيد، اين‌قدر معنا جمع نکنيد، روي تک تک اين تکه‌هايي که جمع کرده ايد، نوشته شده است که از کجا آورده‌ايدشان، اين‌قدر با حرص ايده‌هايتان را رنگ و لعاب نزنيد، همه‌اش مستعمل است،‌ دستتان حداقل براي من رو شده است. شن‌هاي صحرا را پارو نکنيد، باد دوباره همه‌‌اش را پراکنده خواهد کرد.
با اين اوصاف، دريدا فيلسوفي لج‌برانگيز است. از آن فيلسوف‌هاي غيرقابلِ تحملِ اجتناب ناپذيري است که حال آدم را مي‌گيرند. وقت‌هايي که دريدايي ام، نوشتن برايم دشوار مي‌شود، مثلاً الان که دارم همين يادداشت را مي‌نويسم، فکر مي‌کنم آن گوشه نشسته و دارد متن مرا مسخره مي‌کند و نشان مي‌دهد که چرا نوشته ام دريدا مرد و مگر قرار بود زنده بماند... الخ و اين‌كه چرا در اين يادداشت مختصر هم باز سري به صحراي كربلا زده‌ام.
يك اينچنين فيلسوفي همان بهتر که بميرد. "زندگي" آدم‌هاي درست و حسابي، حتا کساني مثل اعضاي گروه فلسفه‌ي دانشگاه کيمبريج را تحمل نمي‌کند، چه برسد به اين بچه‌ي تخس فلسفه که در هفتادسالگي، هنوز ياد نگرفته بود بيايد بالا و مثل آدم دور ميز بنشيند. پيش بزرگ‌ترها.

2004-10-05T23:59:00.000-07:00

مفتي شهر بين كه چون...

همشهري آقاي حافظ، كه وصفش را خود او همان سال‌ها گفته است و من هم پيش از اين، چيزي درباره‌اش نوشته‌ام، دست‌بردار نيست كه نيست. دست خواجه هم كه به جايي بند نمي‌شود،‌ رفته‌ است جايي كه آن عرب ني انداخت. اما اگر كسي روايتي از خلاف‌آمد عادت مي‌طلبد، نشاني مقدمه‌ي شاملو بر چاپ قديم دهه‌ي پنجاهي حافظ را كه شبح در وبلاگش گذاشته‌ است، اين‌جا مي‌آورم. در كمال شرمندگي اعتراف مي‌كنم كه من خود، تا يكي دو ماه پيش، اين مقدمه را نخوانده بودم، ببخشيد.

2004-09-26T02:49:00.000-07:00

به يك عدد بودريار نيازمنديم

داشتم در شبكه‌ي اينترنت، مطالبي را مي‌جستم كه به زبان فارسي، اطلاعاتي درباره‌ي بودريار ارائه كرده باشند. ميان سه يا چهار لينكي كه گوگل برايم پيدا كرد. نشاني سايبركافه، نسبت به ديگران برايم جالب‌تر بود. لينك را كه دنبال كردم، ديدم صاحب سايبركافه هم دنبال كسي مي‌گردد كه درباره‌ي بودريار اطلاعاتي داشته و به او پاسخ بدهد. لينك‌ها مرا به كسي ‌رساندند كه او خود تشنه‌ي جواب بود. نشانه‌اي در جستجوي نشانه‌اي كه بودريارش گم شده است. مي‌بينيد كه ما اگرچه درباره‌ي بودريار كم مي‌دانيم اما عين فلسفه‌ي اوييم.

2004-09-25T01:24:00.000-07:00

لينك

براي اين كه ثابت كنم مراد فرهادپور را دوست دارم، به سخنراني او در خانه‌ي كتاب، در باره‌ي آلن باديو لينك مي‌دهم. اين‌جا را كليك كنيد، نرويد جاي ديگر را كليك كنيد.

2004-09-19T01:57:00.000-07:00

سلوك

چيزي شايد قريب چهار ماه است كه رمان "سلوك" محمود دولت‌آبادي را مي‌خوانم. يك پاراگراف را مي‌خوانم و بعد كنارش مي‌گذارم، فردا دوباره برش مي‌دارم، يك صفحه را مي‌خوانم و بعد مي‌اندازمش دور، شب‌هنگام، نصف صفحه را مي‌خوانم و بعد نمي‌دانم كي خوابم مي‌برد.

از اين كتاب‌هاي نيم‌خوانده زياد دارم. بعضي وقت‌ها، لاي برخي كتاب‌ها را كه باز مي‌كنم، كاغذ انتهايي بسته‌هاي چاي ليپتون را مي‌بينم كه جا به جا، لاي صفحه‌ي كتاب‌هاي نيم‌خوانده، يادگار شبي يا روزي بي‌حوصله، جا خوش كرده‌اند. با اين همه، از اول قصد كرده بودم سلوك را بخوانم.

دولت‌آبادي، در وصفي كه خود از رمانش به دست داده، آورده است كه وقتي به نوشتن مي‌پردازد، چنان است كه انگار به دوزخي وارد مي‌شود. تصور مي‌كنم رمان سلوك، برخلاف داستان‌هاي ديگر دولت‌آبادي، اين بار، خواننده را نيز با او همراه كرده است.

رمان سخت است، نه كه نثرش كه خودش سخت است. تركيب موضوعي كهن، با فرمي كه به تأسي از شيوه‌هاي جديد داستان‌نويسي فراهم آمده است، چندان ناهم‌چسب است كه خواندن را به دردي جان‌كاه مانند مي‌كند. همه‌چيز از همان اول مشخص است و داستان، چيزي ندارد، نه كه چيزي براي آموختن كه چيزي حتا براي روايت. جابه‌جا البته مي‌توان نشان‌هايي از زندگاني خود دولت‌آبادي در داستان يافت، كه قصه، قصه‌‌ي عشق مردي نويسنده و پيرسال و دختري جوان است كه همراه با نام‌هايي يادگار قصه‌هاي عاشقانه‌ي عرب! روايت مي‌شود. روايتي كه به سياق الگوهاي ادبي جديد، كوشيده است سيال و سردرگم و چندلايه باشد.

با اين‌همه، من پايمردي كردم و خواندمش. چيزهاي زيادي درباره‌ي اين رمان هست كه مي‌توان درباره‌شان نوشت، در مثل، تصوير زن در اين رمان، مي‌تواند موضوع پژوهشي جداگانه و ارج‌مند باشد. بگذريم.

مي‌ترسم آقاي دولت‌آبادي هم مثل نويسنده‌هاي جواني كه تازه‌ تئوري‌هاي ادبي خوانده‌اند، بگويد كه هدفش اصلي‌اش در اين رمان، انتقال رنج و سردرگمي به خواننده بوده است. خوب اين هم هدفي است، البته اگر از اول هدف بوده باشد.

2004-09-05T02:06:00.000-07:00

متأسفم

دلم براي آن‌كه دلم براي او مي‌سوزد، مي‌سوزد.

2004-09-03T22:50:00.000-07:00

بي‌عنوان

نتوانستم همه‌ي خبر را ببينم. مشمئز كننده بود. تنها شنيدن چند جمله را توانستم دوام بياورم. اين كه گروگان‌گيري در اوستياي روسيه، با مرگ بسياري از گروگان‌ها كه كودكاني بودند بي‌گناه، كودكاني بي‌هيچ‌ پيرايه‌، چندان كه به هيچ چيز جز كودك شبيه‌شان نمي‌شد كرد، پايان يافته است.

تصور اين كه كسي، فرشته‌هايي اينچنين بي‌بال و بي‌پناه را سپر خودش، عقيده‌اش، سرزمين‌اش يا هر خراب‌شده‌ي ديگري كند، چندان مشمئزكننده‌ است كه نمي‌دانم درباره‌اش چه مي‌توان گفت. نمي‌فهمم كسي كه به چنين كاري دست مي‌زند، از چه ميزان نفهمي بايد بهره برده باشد. نمي‌دانم، نمي‌دانم،‌ واقعاً نمي‌دانم كسي كه براي مبارزه با دشمنش از جان شهرونداني بهره مي‌گيرد كه هيچ نقشي در آن بازي مسخره ندارند، به چه مي‌انديشد.

انبوه متفكران، فيلسوفان و اديبان بسيار كوشيده‌اند تا براي اين مايه از سبوعيت، در جناياتي كه دست‌كمي از اين ماجراي اخير نداشته است، تعريف و توصيفي بيابند، توصيفي كه گيجي ما را در برابر كساني اينچنين تسكين دهد. من اما فكر مي‌كنم، ديگر بايد براي همه مسجل شده باشد كه انسان، جانوري است كه برخلاف ساير وحوش، ديگران را به دلايل مختلف مي‌كشد.

صبح از خانه كه بيرون آمده‌ام، هنوز پكرم، اما مي‌بينم كه روزنامه‌ها خبر را تيتر دو و سه كرده‌اند. با خودم مي‌گويم شايد اين يك واقعه‌ي عادي است، در اين دنيايي كه ديگر همه به گند و كثافتش عادت كرده‌ايم.

2004-08-08T21:57:00.000-07:00

تصور كن چه قدر دشوار است

براي يك لحظه، جان من،‌ براي يك لحظه تصور كن شمس‌الدين محمد حافظي. شوخي نمي‌كنم. براي انتقال حسي كه مي‌خواهم، اين مايه از تصور لازم است. تصور كن حافظي! رند عالم سوزي كه شهرتت از چار سوي عالم، از هفت دريا گذشته است. انگار كن هماني هستي كه نيچه، گرچه عادت به ستايش كسي ندارد، تو را، تو يكي را ستوده است. تصور كن هماني هستي كه دفتر شعرت شراب ناب مرد افكن است و تربتت زيارت‌گه رندان جهان شده است.

حالا شنبه شب‌ها، سرت را از بالين بردار، نگاه كن ببين قالي انداخته‌اند كنار مزارت، چه تفسير و شرحي مي‌خوانند پيش مفتي شهر!

2004-08-02T22:15:00.000-07:00

ببخشيد شما كدام باشگاه مي‌رويد؟

روز يكشنبه، يازدهم مرداد، درست يك روز پس از بازداشت عطاءالله مهاجراني به جرم ازدواج، مراد فرهادپور به دعوت گروه فلسفه‌ي مركز گفتگوي تمدن‌ها، در ساختمان شماره‌ي دوي مركز، پيرامون "آموزش فلسفه" سخنراني داشت.

گروه فلسفه‌ي مركز گفتگوي تمدن‌ها را چندسالي است كه مي‌شناسم، بيشتر به لطف كارشناس فهيم، فلسفي و سخت‌كوشش، احمد مظاهري كه بسيار بيش‌تر از خيلي‌ها به فلسفه‌ي كشور كمك كرده است.

مي‌گفتم! رفتيم و در سالني كه معمولاً جلساتي كوچك در آن تشكيل مي‌شود، نشستيم. خيل مشتاقان فلسفه از هر سو شتابان مي‌آمدند،‌ جمعيت چندان بسيار بود كه خيلي زود از گنجايش آن سالن كوچك و از چشم‌داشت گردانندگان نشست فراتر رفت. گمانم اين بيش‌تر به سبب شهرت فلسفي فرهادپور است كه خوب در ده‌كوره‌ي ما براي خودش قله‌اي است.

سخنراني درباب علاقه‌ي عمومي به فلسفه بود و اين‌كه در پايان هر جلسه‌ي سخنراني، گروهي نزد سخنران مي‌روند كه آقا شما چه‌كار كرديد كه اين‌طوري فلسفه مي‌دانيد؟ من از كجا بايد شروع كنم كه فلسفه بخوانم؟

بگذريم! سخنرانيِ بدي نبود ولي فرهادپورانه هم نبود. البته اين شايد به اقتضاي موضوع بود. سخنران خودش هم در آغاز گفت كه قرار نيست اين‌دفعه، اين‌جا بن‌فكني يا ساختارشكني صورت گرفته يا يك چيز بخصوص ديگري شكسته شود.

من اما فقط رفته بودم مراد فرهادپور را ببينم. هدفم بيشتر شبيه اين سالك‌هايي بود كه در حضور اهل طريقت هم كسب فيض مي‌كنند، حتا اگر طرف هيچ حرفي بر زبان نياورد. راستش من هم بعضي وقت‌ها فكر مي‌كنم آدمي اين‌طور نحيف و رنجور، كدام باشگاه رفته است كه ذهنش اين‌طوري خوب كار مي‌كند.

مي‌خواستم اين‌را آخر سخنراني از فرهادپور بپرسم اما نشد.

2004-07-30T21:44:00.000-07:00

خيام در تهران

اي كاش كه جاي آرميدن بودي

يا اين تن خسته را رسيدن بودي

كاش از پي صد هزار سال از دل خاك

چون سبزه اميد بردميدن بودي

2004-07-20T00:59:00.000-07:00

وجود ندارد

جهاني كه مي‌شناسيم به مدد "نام‌" روي پاي خودش ايستاده است. نام‌هايي كه هر كدامشان متولي ساختن يك كل اند. نام‌هايي كه انسان‌ها بنا بر عادت، دلالت‌هايشان را مي‌پذيرند و به قوانين‌شان احترام مي‌گذارند.

امروز وقتي داشتم صورت مذاكرات يك جلسه‌ي خسته‌كننده‌ي‌بي‌هوده‌ را مي‌نوشتم، فكر مي‌كردم بسياري از اين هويت‌هايي كه مي‌شناسم، تنها نام‌هايي اند كه موضوع‌شان يا چيزي خلاف دلالت‌شان است يا در اساس، آن‌جا،‌ آن زيرِ زيرها، هيچ كليتي وجود ندارد. منظورم كليت‌هاي افلاتوني نيستند، منظورم حتا همين نام‌هايي اند كه هويت‌هايي دروغين درست مي‌كنند.

"جهان"ي در كار نيست، آن‌چه هست، چيزهايي اند كه هر كدام براي خودشان هستند.

"ايران"ي وجود ندارد. ما اشتباه مي‌كنيم وقتي فكر مي‌كنيم كشوري هست كه ما را "هم‌وطن" مي‌كند.

خانواده، تنها يك نام است. بچه‌ها تا بزرگ مي‌شوند راهشان را مي‌كشند و مي‌روند. نبود خانواده را به نحوي غريزي، همه مي‌فهمند.

"من"، آيا من همين نامي هستم كه به من داده‌اند؟

2004-07-18T23:10:00.000-07:00

همچون آقاي دريفوس

دوستي مي‌گفت در جريان برگزاري يك سمينار در مركز گفتگوي تمدن‌ها، قرار بوده تا حضور يكي از مهمانان به سابقه‌ي دوستيِ آقاي دكتر شايگان ـ متفكر برجسته‌ي ايراني ـ هماهنگ شود. برگزار كنندگان همايش به دكتر گفته بودند كه با مهمان سمينار از طريق اي ميل تماس مي‌گيرند تا جزئيات برگزاري را به اطلاعش برسانند. دكتر گفته بود اي ميل چيه؟ اي ميل رو هواست!

به نظر مي‌رسد فلاسفه، گرچه ممكن است مثل آقاي دريفوس بيش‌ترين استفاده را از ابزارها و امكانات جديد ببرند اما ديرتر از همه مهر تاييد بر اين‌گونه پيشرفت‌ها مي‌زنند.

مي‌گويم اگر اين‌طور نبود كه فيلسوف نبودند. فلسفه با اختراع يك پيچ و مهره پيشرفت نمي‌كند. فلسفه مثل اكانت‌هاي اي ـ ميل گوگل مي‌ماند هرچه تويش مطلب مي‌ريزيد باز آن پايين مي‌نويسد شما صفر درصد از يك گيگابايت فضايتان را اشغال كرده‌ايد!

2004-07-18T03:54:00.000-07:00

نقطه‌ي شك

ابوسعيد ابوالخير گفته است و فرهاد هم خوانده است. اگر دوست داشتيد، بخوانيد و بشنويد:

هرچند ز كار خود خبردار ني‌ام

بي‌هوده تماشاگر گل‌زار ني‌ام

بر حاشيه‌ي كتاب چون نقطه‌ي شك

بي‌كار ني‌ام اگرچه در كار ني‌ام

2004-06-14T22:46:00.000-07:00

سرانجام منتشر شد
مدت زماني، شايد يكي دو سالي مي‌شود كه هيوبرت دريفوس، فيلسوف آمريكايي، مدرس فلسفه‌‌ي موسسه‌ي تكنولوژي ماساچوست و دانگشاه بركلي، در درس‌گفتارهايش، گاه و بي‌گاه به كساني كه فكر مي‌كنند اينترنت همه چيز را عوض كرده، و شيوه‌اي نوين از زندگي به وجود آورده است، مي‌تازد. جان كلام دريفوس در اين انتقادها اين است كه خيال نكنيد تغييري بنيادين در شيوه‌هاي حيات به وجود آمده است. اينترنت مهم است اما بسياري كارها و نيازها هستند كه اينترنت نمي‌تواند انجامشان دهد يا پاسخشان گويد. نيازها و كارهايي كه تنها در سايه‌ي ارتباط ـ حضور پاسخ داده مي‌شوند. كتاب ( On the Internet )كه در سال 2001 منتشر شده است،فشرده‌ي همه‌ي انتقادهايي است كه دريفوس درباره‌ي اينترنت و رويكرد ارتباطات مبتني بر كامپيوتر به دست داده است.
ترجمه‌ي فارسي( On the Internet ) سرانجام با ترجمه‌ي علي ملائكه، به همت نشر گام نو به بازار كتاب ايران آمد. تصور مي‌كنم اين كتابي است كه ما به آن نياز داشتيم، تا از بار شيفتگي مهندسانه‌مان به فناوري‌هاي نوين اطلاعات و ارتباطات كاسته شود. تنها بايد دعا كنيم مخالفان اينترنت ادله‌ي آقاي دريفوس را به جمع ادله‌ي اخلاقي،‌ ديني، فرهنگي و ملي سانسور سايت‌ها و سرويس‌هاي اينترنتي نيفزايند.
براي آشنايي بيش‌تر با محتويات كتاب فهرست نوشته‌هاي آن را در اين‌جا مي‌آورم:

* گزافه‌گويي در مورد ابرپيوندها
* يادگيري از راه دور، چه‌قدر از يادگري دور است؟
* حضور ـ از راه ـ‌ دورِ نامتجسد و متروك شدن امر واقعي
* نيهيليسم در بزرگراه اطلاعاتي: گمنامي در برابر تعهد در عصر حاضر

هم‌چنان‌كه در فهرست مندرجات كتاب نيز بازتاب يافته است، تاكيد و نقطه‌ي محوري انتقاد دريفوس از اينترنت، بر دفاع از جسم استوار است، دريفوس، با اتكا به ميراث نيچه‌اي تقليل انسان به جسم، از فضاي مجازي ـ ذهني حاكم بر اينترنت كه گويي ادامه‌ي انديشه‌ي دكارت است، انتقاد مي‌كند و خوب خودمانيم تا حدودي هم راست مي‌گويد، گرچه مي‌توان گفت در عرصه‌هايي هم نتوانسته است، انتقادهايش را خوب جمع و جور كند.
بگذاريد با اين كلام پاياني دريفوس ختم كنم كه مي‌گويد« در استفاده از اينترنت بايد به خاطر داشته باشيم كه فرهنگ ما پيش از اين دو بار به خاطر وسوسه‌ي افلاطوني / مسيحي براي تلاش در جهت خلاص شدن از بدن‌هاي آسيب‌پذير سقوط كرده و به نهيليسم رسيده است. در اين بار فعلي بايد در مقابل اين وسوسه مقاومت كنيم و بدن‌هايمان را تصديق كنيم، نه علي‌رغم فاني بودن و آسيب‌پذيري آنها، بلكه به اين علت كه بدون بدن‌هايمان، همانطور كه نيچه معتقد بود، ما در واقع هيچ‌چيز نيستيم. همان‌طور كه نيچه در چنين گفت زرتشت مي‌گويد: مي‌خواهم كلام خويش را با خواردارندگان تن در ميان گذارم. نخواهم چيزي از نو بياموزند و از نو بياموزانند، بل‌ تنها با تن‌هايشان وداع گويند و اين‌گونه دم در كشند.»

2004-06-07T20:48:00.000-07:00

هويت واقعاٌ واقعي من
من اين جوك فرويد را بسيار دوست دارم كه مي‌‌گويدروزي يك يهودي به يهودي ديگر گفته است: "چرا مي‌گويي داري به كراكو مي‌روي كه من فكر كنم داري به لمبرگ مي‌روي در حالي واقعاٌ‌ داري به كراكو مي‌روي!" اين داستان كوتاه به روشني نشان مي‌دهد كه مرز ميان واقعيت و دروغ چه اندازه به هم ريخته و مغشوش است. ما نه تنها با دروغ گفتن دروغ مي‌گوييم، بلكه با راست گفتن هم مي‌توانيم دروغ بگوييم. اين تكنيك جديد دروغ‌گويي وقتي است كه دست‌هايمان پيش يكديگر رو شده است.
وقتي دروغ گفتن به يك اصل يا به تعبيري ديگر به يك عمل متداول تبديل مي‌شود، كاركردش را از دست مي‌دهد و ديگر نمي‌توان با دروغ گفتن ديگران را گول زد. در اين گونه موارد بايد راست گفت.
الغرض، وب‌لوگ من پيش‌تر نشاني ديگري داشت. نشاني كه پشت آن قايم شده بودم تا اگر روزي مشكلي به وجود آمد، كسي ـ دست‌كم كاربران غيرحرفه‌اي ـ پي به هويت من نبرند. بعد ديدم كه در اين فضاي سايبر،‌مخفي‌كاري اصل اول است و به تقريب همه هويت خودشان را مخفي مي‌كنند. گفتم خوب من راستش را بگويم. تا يك دروغ پيش‌رفته‌تر گفته باشم. حساب كنيد اگر كسي بخواهد هويت واقعي من را كشف كند، به همه چيز فكر خواهد كرد جز اين‌كه نام خانوادگي من وحيدي است. بعد از كشف هم نوبت من است تا ادعا كنم كه كسي ديگر به نام من يا با مشابهت با نام من وب‌لوگ باز كرده است.
بگذريم، هدف واقعاٌ‌ واقعاٌ واقعي من از اين نوشته،‌البته اين است كه به شما بقبولانم راستش را مي‌گويم و نام واقعي من وحيدي است. قبول كرديد؟ مرسي!

2004-05-17T02:55:00.000-07:00

ديگران كم رنگ اند
يكي از دوستان وبلاگ نويس كه صاحب فضل است اما در عوض دوست داشتني است،هنگام استفاده از سرويس جديد بلاگر كه در آن كامنت ها را مي توان پايين صفحه و زير يادداشت اصلي مستقر كرد،عالمانه ترفندي به كار بسته است كه در نگاه اول ساده مي نمايد اما بعد مي فهميم كه تاريخ دارد.
اظهار نظرهاي پايين صفحه ي اصلي، در وبلاگ اين عزيز، در كنار متن اصلي نه با رنگ ديگر كه با همان رنگ اما با شدتي كم تر ظاهر شده اند. به تعبير ديگر افاضات ساير آدم ها در كنار اظهارات صاحب وبلاگ، كم رنگ است. اين حقير سراپا تقصير نظريه پرداز وبلاگ و عصر جديد و اين حرف ها نيستم اما اين قدر مي دانم كه ساختار شبكه اي وبلاگستان داراي امكاناتي است كه در آن هر صدايي مي تواند براي خودش مركز عالم شود. اما مي خواهم اين را بهانه كنم براي يادكرد آن ماجراي قديمي من و ديگري.
وجود همين طور كه از من دورتر مي شود كم رنگ تر مي شود، رنگ مي بازد و بعد در افق بدل به هيچ مي شود. علماي فلسفه ي قديم كه به تشكيك وجود قائل بودند، نگاهي مشابه داشتند. در نگاه اين فيلسوفان خدا در مركز بود و هر چه از او دورتر مي شديم وجود كم رنگ و كم رنگ تر مي شد تا سرانجام به هيچ مي رسيد. ما نيز در كسوت خدايان فلسفه ي قديم نقطه ي شروع وجود را از خودمان ابتدا مي كنيم. ديگري هر چه از من دورتر باشد كم تر هست! بودني كه در رنگ و در پررنگي تجلي مي يابد.
درست مثل سوي چشم كه دورترها را نمي تواند ببيند و هر چيز كه دور باشد انگار كه از رنگ تهي شده باشد، سياه مي شود، نقطه مي شود و بعد ناپديد.
در نگاهي كلي ـ نه به مدد چشم كه به مدد عقل و به ياري خيال ـ مي توان ديد كه ديگري صرف نظر از احساس من واقعا وجود دارد. وجودي كه به همان اندازه ي وجود من پررنگ است. در همين وبلاگستان چقدر وبلاگ هست؟ نمي دانم اما مي دانم كه بسيار است. با وجود اين فكر مي كنم، آن اتفاق مهم كه نظريه پردازان وبلاگ مي گويند روي نخواهد داد، راهي به سوي درك ديگري و بازشناسي او به مثابه بخشي از خويش باز نخواهد شد.
آدم ها شبيه مونادهاي لايبنيتس اند، كه نه در دارند، نه پنجره، هر كدام وجود دربسته اي در خويش اند. صدهزار كه نه صد كرور وبلاگ هم وجود داشته باشد،ديالوگ دور دست مي نمايد.
راست مي گفت سهراب سپهري كه " غم اشارت محوي است به رد وحدت اشياء"

2004-05-03T22:29:00.000-07:00

خنده هايي در مقياس هستي

همكاري دارم كه علوم انساني را دوست ندارد. در يكي از رشته هاي فني تحصيل كرده است و به سياق دوران دبيرستان كه دانش آموزان علوم انساني را دانش آموزان گيج و گول تشكيل مي دادند، اين رشته ها را در قياس با رشته هاي فني، همچون چيزي دست دوم يا عقب مانده، همچون گريزگاهي براي آدم هاي كند ذهن مي شناسد. مبادي چنين استدلالي البته درست است اما سير استدلال و نتايجي كه از آن به دست مي آيد، نشان مي دهد كه همكار من از علوم انساني چيزي نمي داند.
بدين ترتيب روزها مي گذرد و من به عنوان يكي از همان بچه هاي تنبل علوم انساني در مقابل انتقادهاي همكارم جوابي ندارم. جوابي ندارم چون در مقابل رشته هاي فني كه حاصل عملشان كاملا مشخص است، علوم انساني بي فايده، بي مصرف و صرفا يك مشت حرف است كه آدم هايي بي كار مي نشينند، چاي مي خورند و نشخوار مي كنند. اين بيشتر بدان خاطر است كه هيچ نقطه ي اشتراكي براي پي افكندن استدلال در دفاع از علوم انساني ندارم. اما ناگهان از دلبستگي اين همكار فني به جوك، لطيفه، طنز و... به اين نقطه ي اشتراك دست پيدا مي كنم.
شنيده ايد كه در جهان صداهايي با فركانس هاي بسيار بالا و يا بسيار پايين هست كه گوش ما قادر به شنيدن آن ها نيست؟ بله همين طور در جهان جوك هايي با فركانس هاي بسيار بالا و يا بسيار پايين هم هست كه ما آن ها را در نمي يابيم و به همين جهت از آنها به خنده در نمي آييم. خنده هايي در مقياس هستي هست كه گوش فلك را كر كرده است و ما از آنها بي خبريم.
علوم انساني يا به طور دقيق تر بگويم فلسفه خنده هايي در مقياس هستي را براي ما معنا مي كند.

2004-05-02T05:00:00.000-07:00

همايش حكمت مطهر، صدا و سيما و يادي از بروس لي

داشتم اختتاميه ي همايش حكمت مطهر را مي ديدم. نمايشي با شكوه در باب فلسفه اي كه نمي دانم هرگز بوده است يا نه؟
ساعت حدود يازده و نيم شب است. فيلسوفان و متفكران حرف هايشان را زده اند، سخنرانان و مقامات كشوري و لشكري در باب خدمات شهيد مطهري نكته ها گفته اند و همايش اندك اندك رو به پايان است. ناگهان حميد سبزواري شاعر معاصر و سپيد موي كه از قضا صدا و سيما چندي قبل همايشي در بزرگداشت خود او هم برگزار كرده بود، به روي صحنه مي آيد و شعر مشهور "اي مجاهد شهيد مطهر" را كه در زمان شهادت آن مرحوم گفته بود، براي حاضران قرائت مي كند، شعر را مي خواند اما بعد فكر مي كند كه بعضي نكات اضافي را هم بايد در خصوص شهيد مطهري و همه ي كساني كه ايشان را قبول ندارند بر زبان بياورد. حميد سبزواري كه از سن پايين مي آيد آقاي گلريز در معيت اركستري كه نمي دانم رهبرش چه كسي است همان شعر را با نوايي حزين براي حاضران مي خواند.
رهبر اركستر، با وقار و متانت هر چه تمام تر اركستر را رهبري مي كند و گروه هم صدا مي خوانند كه "رفتي و داغ تو مانده بر دلِ" اين پايين آقاي دكتر علي لاريجاني داماد شهيد مطهري و كمي آن طرف تر پسر آن مرحوم نيز در ميان مهمانان نشسته اند. دور تا دور هم مهمانان داخلي و خارجي، بيشتر با ته مايه هاي آفريقايي ديده مي شوند. همايش حكمت مطهر از چيزي حدود يك سال قبل برنامه ريزي شده است، كنگره هاي دانشجويي و پانل هاي فرعي دارد و برگزاركنندگان براي كسب فيض خدمت مقام معظم رهبري هم رسيده اند. اينها را همه گفتم تا نشان بدهم كه حكمت مطهر" الحق والانصاف همايشي بزرگ و در جاي خود قابل اعتناست.
اما عيب كار اينجاست كه وجه نمايشي كار بر وجه علمي اش غلبه دارد. اصولا‌ نفس برگزاري همايش توسط صدا و سيما ـ كه بعد از همايش "چهره هاي ماندگار" نقش سياست گذار هم پيدا كرده است،ـ‌ ويژگي نمايشي بودن سمينار را افزايش داده است.
اختتاميه ي همايش نمايشي از شكوه متفكري است كه اگر اين دم و دستگاه تداوم پيدا كند بعيد نيست روزي جاي غزالي را هم بگيرد. راستي شنيده ام غزالي هم همين طوري شيخ الاسلام شده است؟
رهبر اركستر گروهش را رهبري مي كند و من بي اختيار به ياد سال هاي دور مي افتم كه مطهري مي خواندم و خيلي زور مي زدم بفهمم كه او چگونه توانسته است متفكري اينقدر بزرگ شود كه همه او را قبول داشته باشند. كتاب هاي آن مرحوم را كه مي خواندم سن و سال كمي داشتم. هر بار كه او سر بحث را با يكي از مكاتب فكري دنيا باز مي كرد،‌ خيلي به سرعت نشان مي داد كه حرف هاي خوب آن مكتب را هزار و چهارصد سال قبل اسلام عزيز گفته است . حرف هاي بدشان را هم كه به سرعت كشف و آشكار مي كرد و نشان مي داد كه در كجا اشتباه كرده اند. در تمام اين منازعات فكري،‌ مطهري به نيابت از اسلام همه جا خيلي زود بر رقباي فكري پيروز مي شد و در مقام معنا انگاري كه مي گفت ديدي؟ ايناها!
گل سرسبد همه ي اين كتاب ها اصول فلسفه و روش رئاليسم است كه گويا سرنخ هايش را مرحوم علامه طباطبايي داده است. اصول فلسفه و روش رئاليسم پر است از مجادلات فكري، از افلاطون و ارسطو تا كانت و هر كس ديگري و بگير و بيا تا اراني خودمان. در همه ي اين بحث ها، شهيد مطهري و ا سلام،‌ درست همچون بروس لي كه همه را مي زد اما خودش حتي يك مشت هم نمي خورد، درست مثل فيلم اژدها وارد مي شود، كه يك لشكر را تار و مار مي كرد اما خودش، اي، يكي دو تا زخم سطحي.... همه ي مكاتب عالم را مي زند.
مي بينيد كه شهيد مطهري چندان هم با مديوم سينما، و احتمالا حالا صدا و سيما بيگانه نبوده است.

2004-04-28T02:56:00.000-07:00

البته اما

اين نوشته از من نيست. از وبلاگ اسماعيل يزدانپور در خصوص زبان، ترجمه و... است. امروز چون روز اول است و من هم با بلاگ اسپات دست و پنجه نرم كرده ام حال نوشتن ندارم. به همين جهت اين نوشته را كه من هم دوستش دارم، اينجا مي گذارم. فرض كنيد من نوشته ام:
عجب موجودی است این زبان. تو حرف می‌زنی، می‌نویسی تا خود را توجیه کنی و او مشت تو را باز می‌کند و تو را رسوا می‌کند. تو فکر می‌کنی که به بر او تسلط داری، مهارش کرده‌ای، و از همه‌ی استعدادها و قوایش برای بیان مقصود خود استفاده می‌کنی و او آرام و بی‌صدا به پستوهای ذهن تو راه می‌یابد و بی‌آنکه که بخواهی یا بتوانی مانع شوی تمامیت محتوای ذهن تو را آشکار می‌سازد. تو در خیال خویش، نظام جامع و مانعی از یک شیوه‌ی زیست را تبیین می‌کنی و «خود»ی یکپارچه و تمام‌عیار به دیگران عرضه می‌داری و او سخت در کار کشانیدن «من»های دیگر تو به وسط میدان و معرفی آنهاست.
این ویژگی زبان، سخن روزمره را به شعری همیشگی تبدیل می‌کند. دو روز که بگذرد و حجاب روزمره‌گی فرسوده شود، سخن متکثر می‌شود و در هر بستری معنا می‌یابد.
«البته» از آن کلمه‌های جادویی زبان فارسی است که گاهی و فقط گاهی این چرخش‌ها را مشخص می‌کند. به‌محض آن‌که گوینده یا نویسنده‌ای گفت «البته» گوش‌هایتان را تیز کنید. جمله یا گویه‌ای که بعد از «البته» می‌آید، همان جایی است که فاعلِ سخن با آن در ستیز است و تلاش دارد آن را سرکوب کند و به حاشیه براند، غافل از آن که تمامیتِ آن سخنِ دیگر را بیان می‌کند. بعد (بیهوده) تلاش می‌شود آن سخن دیگر سرکوب شود یا به‌حاشیه فرستاده شود. «اما» از شاخص‌های اصلی این تلاش است.